LITERATURA ROSYJSKA. PODRĘCZNIK. Część 8. (Z brudnopisu postmodernisty).

 

 Fotograf nieznany, Boris Jelcyn na czołgu (transporterze opancerzonym?) przed Białym Domem (moskiewskim, oczywiście), sierpień 1991, Retro View of Mankind’s Habitat, https://pastvu.com/p/621949. Dostęp: 7.09.2025. Status zdjęcia - ? Przerażające są komentarze pod zdjęciem z końca lat 10. Homo sovieticus ma się dobrze. 

 

Prequel 

Strona tytułowa. Spis treści 

Wstęp

Rozdział I. Modernizm. Srebrny Wiek (1892-1917)

Rozdział II. Modernizm. Lata 20. (1917-1932)

Rozdział III. Żelazny Wiek. Socrealizm, sowietyzm, stalinizm (1932-1953)

Rozdział IV. Brązowy Wiek. Od Odwilży do głasnosti (1953-1991)

1.     Background.

2.     Czas Chruszczowa. Odwilż. 1953-1964.

3.     Czas Breżniewa, Andropowa, Czernienki. Homo sovieticus. Obrachunki. Dysydenci. 1964-1985.

4.     Czas Gorbaczowa. Głasnost’, albo Erozja systemu. 1985-1991.

5.     Mainstream. Lata 50.-80.

6.     Off Mainstream. Underground. Kontrkultura. Lata 50.-80.

7.     Trzecia Fala emigracji.

Rozdział V. Plastikowy Wiek. Postkonceptualizm, postnowoczesność (1991-2012)

Rozdział VI. Ołowiany Wiek. Putinizm, neostalinizm (2012 – śmierć Putina)

Zakończenie

Bibliografia

 

 

 

 

 

ROZDZIAŁ IV. „B”

BRĄZOWY WIEK.

OD ODWILŻY DO GŁASNOSTI

(1953-1991)

 

 

***

6. Off Mainstream. Underground. Kontrkultura. Lata 50.-80.

„Какая сука разбудила Ленина? 

Кому мешало, что ребенок спит?”[1]

(Наум Коржавин, Памяти Герцена.

Баллада об историческом недосыпе)

 

 „Pewnego razu Maksym spytał, w czym, zdaniem Piotra, zawiera się sens zen.

                  Zen - powiedział Piotr, który lubił porównania subtelne, lecz niedalekie – 

to sztuka nalać dwie pełne szklanki wódki z jednej ćwiarteczki.

                  - Z pustej - dorzucił Wasyl.

                  Maksym przeniósł wzrok na Fiodora.

                  - I wódki nie wypić - rzekł Fiodor.

                  Maksym z zadowoleniem kiwnął głową, powiedziawszy:

                  - I do szklanek nie nalać” 

(Władimir Szynkariow, Maksym i Fiodor, tłum. J. Zamojski).

 

 „Lepiej być sławnym pijakiem niż anonimowym alkoholikiem”

(Charles Bukowski, podobno!)

 

 

W połowie lat 80. poeta Sława Lon (właśc. Władisław Bogatiszczew-Jepiszyn, 1937-2021) opublikował monografię Drzewo wiersza rosyjskiego (koncepcja Brązowego Wieku):

 

Rysunek (wraz z legendą) Władisława Lona ilustrujący jego koncepcję poezji Brązowego Wieku. Legenda: „БРОНЗОВЫЙ ВЕК: несколько (больше трех) просодий; цветом показан генезис «школы стиха», формой — ее типологическая характеристика: место в «поле» современной русской поэзии”, https://futurum-art.ru/autors/len.php. Dostęp: 9.10.2025. Proszę mnie o nic nie pytać – nie interpretuję, nie komentuję, nic nie wiem, ja tu tylko sprzątam.

 

„»ШКОЛЫ СТИХА» (ГРУППЫ, НАПРАВЛЕНИЯ И Т.П.) БРОНЗОВОГО ВЕКА:

«БП» — «барачной поэзии» (40 — 60 годы):
Евгений Кропивницкий, Игорь Холин, Генрих Сапгир, Римма Заневская, Ян Сатуновский, Лев Кропивницкий, Всеволод Некрасов.

верлибр — верлибра (50 — 70 годы):
Геннадий Айги, Владимир Бурич, Вячеслав Куприянов.

красовицкий — круга Станислава Красовицкого (50 — 60 годы):
Валентин Хромов, Андрей Сергеев, Галина Андреева, Георгий Недраг, Владимир Ковшин, Зана Журавлева (Плавинская).

маяк — поэты Маяковки (конец 50 — начало 60 годов):
Анатолий Щукин, Михаил Каплан, Аида Тапёшкина (Хмелева), Эфа, Аполлон Шухт.

«Монархисты» — (конец 50 — начало 60 годов):
Алик Аксенов, Борис Козлов, В.Максюков, Валерий Голосов (Посад).

УВЕК — круга Владимира Уфлянда и Михаила Еремина (50 — 70 годы):
Л.Виноградов, Кулле.

горбанев — круга Натальи Горбаневской (50 — 70 годы)

МГУ — (конец 50 — начало 60 годы):
Дмитрий Сухарев, Владимир Костров, ... Владислав Лен, Евгений Сабуров.

гор — поэты круга «горожан» (50 — 60 годы):
Рид Грачев, Глеб Горбовский.

 

соснора — круга Виктора Сосноры (50 — 70 годы):
Майя Борисова, Алексей Шельвах.

«Ямы» — (60 годы):
Леонард Данильцев, Валентин Воробьев, Анатолий Зверев.

«визуальной поэзии» — Генрих Худяков (60 — 70 годы)

«СМ» — «сексуальных мистиков» (60 — 70 годы):
Юрий Мамлеев, Валентин Провоторов, Игорь Дудинский.

К-1 — концептуализма (60 годы):
Всеволод Некрасов, Генрих Сапгир, Игорь Холин, Геннадий Циферов, Ян Сатуновский.

К-2 — концептуализма (группа «конкрет», вторая половина 60 — первая половина 70 годов):
Всеволод Некрасов, Игорь Холин, Генрих Сапгир, Владислав Лен, Эдуард Лимонов, Вагрич Бахчанян.

К-3 — «чистого» концептуализма (вторая половина 70 — 80 годы):
Всеволод Некрасов, Дмитрий Пригов, Лев Рубинштейн, Иван Ахметьев.

урод — «уродов» (60 годы):
Владимир Ковенацкий, Евгений Головин.

барды — «бардов» (50 — 70 годы):
Александр Галич, Булат Окуджава, Владимир Высоцкий и 100 других.

«СМОГ» — «самое молодое общество гениев» (60 — 70 годы):
Леонид Губанов, Владимир Баташев, Владимир Алейников, Алена Басилова, Аркадий Пахомов, Юрий Кублановский, Александр Величанский, Владислав Лен, Владимир Сесснов.

«ММК» — «малого московского круга» (60 годы):
Илья Бокштейн, Леонид Иоффе, Аркадий Ровнер.

Рубцов — круга Николая Рубцова (60 — 70 годы).

«АС» — «ахматовские сироты» (60 — 80 годы):
Анатолий Найман, Евгений Рейн, Дмитрий Бобышев, Иосиф Бродский.

«верпа» — «верпы»:
Анри Волохонский, Алексей Хвостенко, Гарик Восков, Кари Унксова.

ПСМ — поэты Малой Садовой (65 — 69 годы):
Андрей Гайворонский, Владимир Эрль, Александр Миронов, Дм.М., Евгений Вензель, Тамара Буковская, Роман Белоусов, А.Ник.

аронзон — круга Леонида Аронзона (60 годы):
Александр Альтшулер, Роман Белоусов.

«хеленукты» — «хеленукты» (66 — 70 годы):
Дм.М., Владимир Эрль, Вне, Александр Миронов.

КККфон — «фонетической поэзии» (60 — 70 годы):
Константин К. Кузьминский, условно — Юрий Алексеев, Борис Куприянов, Петр Чейгин.

ЦС — поэты Царского Села (60 — 70 годы):
Зоя Афанасьева, Борис Куприянов, Виктор Ширали

НАГ — Новосибирского академгородка (60 — 70 годы):
Владимир Ранцевич, Владимир Бойков.

«хиппи» — (70 годы): Светлана Барабаш и др.

«КП» — «конкретной поэзии» (конец 60 годов):
Виктор Кривулин, Тамара Буковская, Владимир Кривошеев.

АФ — анарфуты (Вологда, 60 годы):
Александр Гуз, Сергей Сигей.

УШ — «уктусская школа» (60 — 70 годы):
Валерий Гаврилов, Евгений Арбенов, Ры Никонова.

«спектр» — «спектр» (60 — 70 годы):
Ефим Друц, Евгений Витковский, Недбайло.

МАК — круга Анатолия Маковского (70 годы):
Михаил Айзенберг, Евгений Сабуров, Зиновий Глузберг.

ИОД — круга Эдмунда Иодковского (70 годы):
Прохожий, Кузьмина.
БеЩе — Алексей Берджников, Татьяна Щербина (70 — 80 годы)

квалитизм — квалитизм (70 — 80 годы):
Владислав Лён, Георгий Недгар, Леонид Губанов, Владимир Алейников, Виктор Соснора.

сапгир — круга Генриха Сапгира (70 — 80 годы)

куш — круга Александра Кушнера (60 — 70 годы):
Зоя Эзрохи.

«37» — журнала «37» (1975 — 81):
Виктор Кривулин, Елена Шварц, Петр Чейгин, Александр Ожиганов, Евгений Феоктистов.

«ГОЛОС» — журнала «Голос» (1978):
Ирина Ратушинская, Юрий Галецкий, Виктор Ассаул, Александр Белов, Надежда Вилько, В. Гандельсман, Сергей Канин, Михаил Кузьмин, Владимир Маринин, Александр Снисаренко.

«МВ» — «московского времени» (70 — 80 годы):
Алексей Цветков, Александр Сопровский, Сергей Гандлевский, Бахыт Кенжеев, Татьяна Полетаева.

метареа — метареалисты (70 — 80 годы):
Иван Жданов, Ольга Седакова, Алексей Парщиков, Илья Кутик.

«МЕТРО» — поэты «МетрОполя» (79):
Семен Липкин, Инна Лиснянская, Евгений Рейн, Юрий Кублановский, Юрий Карабчиевский, Генрих Сапгир.

ПРО — альманаха «Проталина» (конец 70 — 80):
Николай Дубинкин, Виталий Помазов, Михаил Гололобов, Валерий Вискозуб, Владимир Жильцов.

пасс — пассеисты (70 — 80 годы):
Юрий Колкер, Татьяна Костина.

общ — журнала «Община» (80): Олег Охапкин.

«сев. Почта» — журнал «Северная почта» (1979 — 81):
Тамара Буковская, Татьяна Вольтская, Виктор Кривулин, Олег Охапкин, Ольга Бешенковская, Сергей Стратановский.

«ОК» — журнала «Обводный канал» (80):
Сергей Стратановский, Елена Игнатова, Александр Миронов, Елена Пудовкина, Владимир Ханан, Борис Лихтенфельд, Елена Шварц, Тамара Буковская.

«МАЙЯ» — журнала «Майя» (80 — 82 годы):
Мирослав Андреев, Василий Бетехтин, Юрий Богомолец, Игорь Бухбиндер, Александр Нестеров, Татьяна Николаева, Евгений Шешолин, Наум Каплан, Алексей Семенов, Борис Тунгусов.

«ТРАНС» — трансфуристы:
Ры Никонова, Сергей Сигей, Борис Констриктор, А.Ник, Вне, Владимир Эрль, Игорь Бахтерев (обэриут!), Евгений Арбенев, Кари Унксова, Александр Альтшулер.

СДЛ — альманаха «Список действующих лиц» (1983):
Михаил Новиков, Андрей Дмитриев, Борис Колымагин, Иван Ахметьев, Марина Андрианова.

НЛО — альманаха «Наша личная ответственность» (1982):
Кари Унксова, Андрей Изюмский, Виктор Резунков, Алексей Соболев.

«мухомор» — группы «Мухоморы» (78 — 84):
Константин Звездочетов, Свен Гундлах

Ре-Цепт — «ре-цептуалисты» (1984):
Владислав Лён, Михаил Новиков, Андрей Дмитриев, Борис Колымагин, Олег Давыдов.

УБВ — украинского барочного верлибра (60 — 80 годы):
Аркадий Драгомощенко, Игорь Лапинский, Сергей Вакуленко, Владимир Ломоносов.

ЛВ — ленинградского верлибра:
Владимир Кучерявкин, Сергей Магид, Дмитрий Волчек.

ГС — альманаха «Гастрономическая суббота» (83 — 85):
Дмитрий Генералов, Борис Беркович, Маргарита Иванова.

Прим — примитивисты (70 — 80 годы):
Владлен Гаврильчик, Александр Снисаренко, Михаил Румпель”[2].

 

***

SAMIZDAT  

Próby wykreowania literatury drugiego obiegu – by posłużyć się polskim odpowiednikiem – podjęto pod koniec lat pięćdziesiątych, chociaż jej zalążki można już zaobserwować w latach dwudziestych (np. Warłam Szałamow został aresztowany w 1929 roku pod zarzutem rozpowszechniania tzw. testamentu Lenina). Na fali Odwilży zatem Aleksandr Ginzburg zaczął wydawać „Sintaksis” (przełom 1959/1960; od początku roku do chwili aresztowania w lipcu rozpowszechnił trzy numery), najbardziej znane czasopismo pierwszej fali samizdatu. Mniej więcej w tym samym czasie w Leningradzie pojawiły się „Ересь”, „Культура”, „Литфронт литфака”, „Электрон”; natomiast w Moskwie redagowane przez Rewolta Pimienowa „Информация” i nieco później „Бумеранг” wydawany przez Władimira Osipowa oraz „Феникс-61” (po kilku latach „Феникс-66”). Jednak prawdziwy renesans przeżywał ruch samizdatowski w latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych – poczynając od „Kroniki Bieżących Wydarzeń” („Хроника текущих событий”, 1968-1983), poprzez pisma o coraz bardziej zróżnicowanej orientacji światopoglądowej i artystycznej. Do tradycji poczwiennictwa nawiązywało redagowane przez Osipowa „rosyjskie pismo patriotyczne” „Вече”, w którego pierwszym numerze (styczeń 1971) zamieszczono deklarację programową: „Zwrócić się twarzą ku Ojczyźnie […], odrodzić i zachować kulturę narodową, moralny i intelektualny kapitał przodków […], kontynuować przewodnią linię słowianofilów i Dostojewskiego”. Światopogląd chrześcijański reprezentowały „Христианин” (1974) i „Община” (1979), socjalistyczny – „Поиски” (nawiasem mówiąc, już w latach sześćdziesiątych Walerij Ronkin i Siergiej Chachajew wydali dwa zeszyty nawiązujące nie tylko tytułem, ale także numeracją do wydawanego w Londynie przez Aleksandra Hercena pisma „Колокол”, w których protestowali przeciwko „wypaczeniom prawdziwego marksizmu”). Ukazała się też feministyczna (o prawosławnym zabarwieniu) – „Женщина и Россия” i referująca „Сумма”. Pojawiła się wtedy grupa twórców urodzonych na przełomie lat czterdziestych i pięćdziesiątych, funkcjonujących, od debiutu poczynając, wyłącznie w drugim obiegu. „Jak to się stało – zadała retoryczne pytanie jedna z nich, Jelena Ignatowa – że wybraliśmy niekonformistyczną drogę?” I odpowiedziała na nie: „Jesteśmy dziećmi lat sześćdziesiątych. […]. Nie do końca, jak się wydaje, zdawaliśmy sobie sprawę z tego, iż wybieramy drogę trudną, bardzo trudną. I że przez wiele lat będziemy na własnej skórze doświadczać, co to znaczy być pisarzem w zasadzie pozbawionym czytelnika”. Wspomniała też o niebezpieczeństwie ugrzęźnięcia w getcie literackim, popadnięcia w kompleks „człowieka z podziemia”. Wspomniał również o tym, niewiele od Ignatowej starszy, Siergiej Dowłatow: „Nie mogłem się utrzymać z pracy literackiej. Odbiło mi, zacząłem ostro pić. Otaczali mnie tacy sami zapijaczeni zapoznani geniusze”. Spod jego też pióra wyszła niezmiernie gorzka definicja samizdatu: „Sam piszesz. Sam przekazujesz znajomym. A niekiedy sam czytasz w dumnej samotności”. Bardziej doświadczony przez los Władimir Bukowski uzupełnił: „[…] Sam tworzę, sam redaguję, sam cenzuruję, sam wydaję, sam rozpowszechniam i sam za to siedzę”. Jednym ze sposobów pozwalających na uniknięcie pułapki izolacji była możliwość publikowania w tamizdacie. Warto pamiętać, że oprócz samizdatu „politycznego” czy „estetycznego” funkcjonował w latach siedemdziesiątych również – „komercyjny”. W takim to właśnie obiegu zaistniały – o czym miałem okazję przekonać się swego czasu w Leningradzie – tłumaczone na język rosyjski powieści kryminalne Joanny Chmielewskiej. Natomiast Eduard Limonow – jeśli wierzyć jego powieści autobiograficznej To ja – Ediczka (Это я - Эдичка, 1976) – jako bodaj jedyny twórca uczynił z samizdatu źródło dochodu.

Jak zauważyła Jelena Skarłygina[3], w samizdacie przełomu lat pięćdziesiątych i sześćdziesiątych była obecna przede wszystkim literatura Srebrnego Wieku oraz ta nieco późniejsza (lata dwudzieste-trzydzieste), kiedyś wydana (w Moskwie, Piotrogrodzie / Leningradzie czy Berlinie), ale przez następne lata z różnych powodów niewznawiana (badaczka wymienia m.in. poezję Achmatowej, Chlebnikowa, Cwietajewej, Gumilowa, Mandelsztama, Wołoszyna, wczesnego Pasternaka i wczesnego Zabołockiego). Ale przepisywano też (ręcznie lub na maszynie; w tym drugim przypadku korzystano z bibułki papierosowej, co pozwalało na zwiększenie jednorazowej liczby kopii) wiersze Słuckiego, Korżawina, Galicza, Borisa Cziczibabina. W połowie lat sześćdziesiątych na prowincji krążyły przepisane na maszynie egzemplarze powieści Dudincewa Nie samym chlebem (Не хлебом единым), którą wydrukowano w „Nowym mirze” (1956). To nie był odosobniony przypadek. Podobno pod koniec lat siedemdziesiątych przepisywano Dom nad rzeką Moskwą (Дом на набережной) Trifonowa, którą opublikowano kilka lat wcześniej w miesięczniku „Drużba narodow” (1976). Wracając natomiast do samizdatu z przełomu lat pięćdziesiątych i sześćdziesiątych, to należy jeszcze odnotować krążące w drugim obiegu tłumaczenia Hemingwaya (Komu bije dzwon), Koestlera (Ciemność w południe), Orwella (Folwark zwierzęcy, Rok 1984), Millera (Zwrotnik Raka). Do samizdatu trafiały również wydania tamizdatowe (np. Doktor Żywago Pasternaka). 

            Pod koniec lat sześćdziesiątych już nie pamiętano o Odwilży i w drugim obiegu rozpowszechniano utwory, które jeszcze kilka lat wcześniej mogły przy odrobinie szczęścia ukazać się drukiem: Nominacja (Новое назначение) Aleksandra Beka, Sofia Pietrowna (Софья Петровна) Lidii Czukowskiej, Fakultet niepotrzebnych rzeczy (Факультетненужных вещей) Jurija Dombrowskiego, Stroma ściana (Крутой маршрут) Jewgieniji Ginzburg, Siedem dni stworzenia (Семь дней творения) Władimira Maksimowa, najważniejsze teksty Aleksandra Sołżenicyna (Krąg pierwszy / В круге первом, Oddział chorych na raka / Раковый корпус, dwa pierwsze tomy Archipelagu GUŁag / Архипелаг ГУЛАГ), Opowiadania kołymskie (Колымские рассказы) Warłama Szałamowa, Wierny Rusłan (Верный Руслан) Gieorgija Władimowa[4], Życie i niezwykłe przygody żołnierza Iwana Czonkina (Жизнь инеобычайные приключения солдата Ивана Чонкина) Władimira Wojnowicza. 

            W połowie lat sześćdziesiątych pojawia się też samizdat polityczny – na początek relacje z głośnych procesów pisarzy (notatki Fridy Wigdorowej z sądu nad Brodskim w 1964 roku, którym nadano tytuł Судилище czy zredagowana przez znanego dysydenta Aleksandra Ginzburga – tego samego, który wydawał „Sintaksis”, pierwszy periodyk poza zasięgiem cenzury – Sprawa Siniawskiego i Daniela / Дело Синявского и Даниэля, zwana też niekiedy Białą Księgą / Белая книга, zawierająca m.in. niemal stenograficzny zapis rozprawy sądowej  z 1966 roku) i wystąpienia w obronie uwięzionych (np. List otwarty do Michaiła Szołochowa, autora „Cichego Donu” / Открытое письмо Михаилу Шолохову, автору „Тихого Дона” Lidii Czukowskiej, 1966).

Czasopisma samizdatu:

·      „Sintaksis” („Синтаксис”, 1959-1960) - Ginzburg zamieścił wiersze Achmaduliny, Kusznera, Okudżawy, Rejna; trzeci, i ostatni zarazem numer, został poświęcony alternatywnej poezji leningradzkiej).  

·      „Feniks-61” („Феникс-61”), „Feniks-66” („Феникс-66”) – Almanachy zostały zredagowane (pierwszy w 1961 r., drugi pięć lat później), przepisane w kilku egzemplarzach na maszynie i rozpowszechniane przez znanego dysydenta Jurija Gałanskowa (1939-1972, zmarł w łagrze). 

·      „Optima” („Оптима”, 1960-1962) – Za tytuł posłużyła marka maszyny do pisania. Przygotowano 5 numerów, które redagowali: Eduard Schneiderman, Kim Goriew i Leonid Michajłow. W „Optimie” zamieszczono m.in. wiersze początkującego Rubcowa. 

·      „37” (1976-1981) - Tytuł nie nawiązywał jak mogłoby się wydawać do represji stalinowskich w roku 1937, ale był numerem mieszkania, w którym mieszkali podówczas Tatiana Goriczewa i Wiktor Kriwulin; 21 numerów o objętości od 90 do 350 stron maszynopisu; redagowali Tatiana Goriczewa, Wiktor Kriwulin, Lew Rudkiewicz; klasyczny „tołstyj żurnał” w wersji samizdatowskiej; był pomyślany jako miesięcznik o tematyce literackiej, filozoficznej, kulturalnej i teologicznej; poczynając od numeru 20 zrezygnowano z zamieszczania poezji i prozy; regularnie natomiast pojawiały się tłumaczenia klasycznych prac: od An Essay on the Principle of Population(Очерк теории народонаселения) Thomasa Malthusa poczynając, a na Heideggerze – z którym Goriczewa korespondowała - kończąc. Tu ukazywały się też artykuły późniejszego emigranta Borisa Grojsa (korzystał z pseudonimów: I. Suicydow, B. Inoziemcew), tu do obiegu humanistyki rosyjskiej trafili Jacques Derrida i Gilles Deleuze, tu podjęto dyskusję o postmodernizmie. 

·      „Czasy” („Часы”, 1976-1990) - 80 numerów o objętości około 300 stron, przez pismo przewinęło się 600 autorów, udawało się zachować stałą periodyczność – sześć numerów na rok, redagował Boris Iwanow, „Czasy” wydały też 22 książki. Samizdatowski „tołstyj żurnał”. Pojawiały się w nim teksty głównie leningradczyków, ale też i moskwian (Charitonowa, Kienżejewa, Limonowa, Pomieranca, Prigowa, Rubinsteina, Siedakowej). Tłumaczono Artauda, Karla Bartha, Becketta, Bubera, Camusa, Husserla, Koestlera, Lorenza, Emmanuela Mouniera, Sartre’a. Przypadek (smutny) Charitonowa (1941-1981), „człowieka z podziemia” (sowieckiego): ścigany przez prawo (art. 121, do pięciu lat pozbawienia wolności) i nietolerancyjne społeczeństwo homoseksualista był nieprzejednanym antysemitą[5].

·      Ku pamięci!

Jak opowiadali mi Wiktor Kriwulin i Lena Ignatowa, leningradcy kagiebiści skontaktowali się na początku 80. z kilkoma niezależnymi twórcami i zaproponowali pomoc w opuszczeniu wydawniczego podziemia. Reakcje były różne, ale pokusa zaistnienia w oficjalnym obiegu była zbyt silna i niewielu pisarzy odrzuciło tę ofertę. Szczególnie mocno zaangażował się w tworzenie nowej struktury Boris Iwanow, z którego nazwiskiem wiąże się powstanie „Klubu-81”[6] skupiającego literatów niezrażonych obecnością mecenasa z Wielkiego Domu na Litiejnym Prospekcie.

Trzeba przyznać, że esbecy (przepraszam za spolszczenie) słowa dotrzymali i w 1985 roku wydawnictwo „Sowietskij pisatiel” wydało tom Krąg (Круг, 1985), w którym ukazały się teksty twórców kojarzonych dotąd z drugim obiegiem („kulturą drugą”). Dla wielu to był debiut w oficjalnym, „sowieckim” wydawnictwie. 

·      „Obwodnyj kanał” („Обводный канал”, 1981-1991) - 18 numerów, redagowali Kiriłł Butyrin i Siergiej Stratanowski. Pismo (za sprawą Butyrina) nawiązywało do idei słowianofilskich, poczwiennictwa (neopoczwiennictwa). Spory wewnątrz redakcji sprawiły, że tytuł nie odegrał w życiu niezależnego Leningradu takiej roli, jak czasopisma Kriwulina czy Iwanowa. Autorzy „Obwodnego kanału” byli już znani z czasopism „37” i „Czasy”.

·      „Wiecze” („Вече”, 1971-1974) - 9 numerów, redagował Władimir Osipow. Organ moskiewskiej myśli nacjonalistyczno-neopoczwiennickiej. Osipow miał za sobą siedmioletni pobyt w łagrach Mordowii (został aresztowany w 1961 roku). Tam zrozumiał, że – jak pisze Ludmiła Aleksiejewa (История инокомыслия вСССР) - „uratowanie narodu rosyjskiego jest ważniejsze od praw obywatelskich”. W artykule wstępnym określił „Wiecze” jako „rosyjskie pismo patriotyczne” nawiązujące do tradycji słowianofilów i Dostojewskiego. Okazało się, że wśród współpracowników Osipowa są jeszcze więksi patrioci od niego (nacjonalizm został przebity przez szowinizm) i dlatego – zapewne zaniepokojony zachowaniem dżina wypuszczonego z butelki - zrezygnował on z wydawania pisma.

·      „Ziemla” („Земля”, 1974) – W roli pomysłodawcy i redaktora wystąpił Władimir Osipow. Po „Wiecze” zamierzał on wydawać prawosławne pismo „Ziemla”, ale ukazał się tylko pierwszy numer. Osipow został powtórnie aresztowany i skazany na 8 lat łagrów. 

·      „Poiski” („Поиски”, 1978-1979) - 5 numerów. Pismo specjalizujące się w problematyce społeczno-politycznej. Wśród autorów można by wymienić Grigorija Pomieranca. 

·      „Summa” („Сумма”, 1979-1982) - Redagował w Leningradzie Siergiej Masłow. Czasopismo należało do kategorii tzw. referujących. 

·      „Siewiernaja poczta” („Северная почта”), „Mietrodar” („Метродар”), „Siewiernaja Palmira” („Северная Пальмира”), „Diałogi” („Диалоги”) – czasopisma (raczej efemerydy skazane na wąski krąg odbiorców) nie mające większego wpływu na życie niezależnego Leningradu. 

Z     Z inicjatywy Tatiany Goriczewej ukazały się samizdatowskie czasopisma feministyczne (parafeministyczne): „Женщина и Россия” (1979, jeden numer) i później „Мария” (5 numerów). Na emigracji w Paryżu nie znalazła wspólnego języka z zachodnimi feministkami. Tak naprawdę różniły je kwestie fundamentalne, światopoglądowe: konserwatyzm – liberalizm, teizm (chrześcijaństwo, prawosławie) – ateizm.

·      30 kwietnia 1968 roku pojawił się pierwszy numer „Kroniki Bieżących Wydarzeń” („Хроника текущих событий”, 1968-1983), którą przez pewien czas redagowała  Natalia Gorbaniewska.

·      Swoistą mutacją samizdatu stał się magnitizdat (магнитиздат) z nagraniami koncertów między innymi Galicza, Julija Kima, Matwiejewej, Okudżawy, Wysockiego. Ale nagrywano też wystąpienia poetów (np. Bobyszewa, Gorbaniewskiej), monologi satyryków (np. Michaiła Żwanieckiego), wykłady (np. Jurija Mamlejewa).

Warto przy samizdatowej okazji przywołać wspomnienia Jurija Kołkiera o swojej (i swoich znajomych, i znajomych znajomych, m.in. Wiaczesława /Sławy/ Dolinina, aresztowanego w 1982 roku) pracy w kotłowni. Ten rozdział w swoim życiu rozpoczął Kołkier w roku 1980. Praca w kotłowni – pisze – była szansą na opuszczenie „sowieckiej ślepej uliczki” z jej kłamstwami, szaleństwem i podłością. Czas zweryfikował samizdat i okazało się, że jedynym wybitnym twórcą leningradzkiego drugiego obiegu był Brodski (a już na przykład nie Kriwulin, uznawany w swoim czasie za genialnego poetę[7]). Zdaniem Kołkiera, etap kotłowniczy kultury alternatywnej zakończył się w latach 90. Jej zwieńczeniem było wydawane przez Olgę Bieszenkowską czasopismo „TOPKA” (Творческое объединениепресловутых котельных авторов). Palaczami byli nie tylko zapoznani poeci, ale też malarze, z których największą popularność zdobył nieco później Dmitrij Szagin w grupie „Mit’ki”. W kotłowniach rodził się pomysł pisma „Czasy” (Boris Iwanow, Boris Ostanin). Świat literackiej kotłowni miał „swoją prasę, swoje salony, swoich geniuszów”[8]: „Одно очень серьезное предприятие было затеяно в январе 1981 года - поэтическая антологиянепечатных ленинградцев. Идея принадлежала «Часам», Борису Иванову или Борису Останину. Назначили команду: Светлану В-ну (она же Нестерова и Востокова), Эдуарда Шнейдермана, Вячеслава Долинина и меня. Там, среди монументов, мы заседали в течение полутора лет, собирались не реже чем раз в две недели, работали старательно - и, против всяких ожиданий, довели дело до конца. Получился солидный том под названием Острова. Антология ленинградской неофициальной поэзии. Составители: А. Антипов, Ю. Колкер, С. Нестерова, Э. Шнейдерман. Л., 1982. Почему «неофициальной»? Слово это предложил Шнейдерман. Точнее было бы сказать - неподцензурной. Имя антологии взято из Вагинова: «На островах блаженных есть город: Петербург...»[9] Zostać poetą, pisać wiersze – to pokusa stale towarzysząca Rosjanom. I tak wielu nie może się jej oprzeć. Język rosyjski tak łatwo układa się w jamby i trocheje. Jedni więc zostawali poetami „oficjalnymi”, inni – „nieoficjalnymi”. I po jednej, i po drugiej stronie doszło do dewaluacji słowa. 

·      Ku pamięci!

Na życie jednego pokolenia literackiego przypada, zdaniem Kołkiera, dziesięć lat; w naszej pamięci może pozostać z każdego pokolenia najwyżej dwadzieścia nazwisk. 

Z tej nieoficjalnej literatury pozostał tylko Brodski i daleko, daleko za nim Jewgienij Rejn. „Тут всем нам урок. Во-первых, не стоит быть слишком серьезным, особенно по отношению к себе. Во-вторых и в-главных, стихи - маргинальное занятие: они пишутся немногими для немногих. Времена властителей дум канули безвозвратно. Богатство народов и их взрослость направлены против этого детского занятия, тесно (хотя и не прямо) связанного с верой. Бога от поколения к поколению становится в мире все меньше, Бог убывает - и вместе с ним убывает поэзия. С этой печальной истиной нужно смириться совершенно так же, как с мыслью о смерти”[10]. 

 

***

TAMIZDAT

Czyli emigracja bez emigracji. Po październiku 1917 roku przez kilka lat twórcy rosyjscy mogli bez przeszkód wydawać swoje utwory w kraju i za granicą (przede wszystkim w Niemczech). W drugiej połowie lat dwudziestych wzmaga się krytyka pod adresem pisarzy publikujących poza Rosją. Jewgienija Zamiatina czy Borisa Pilniaka oskarża się o szkalowanie ojczyzny. W latach trzydziestych i czterdziestych nie podejmowano już raczej prób zmierzających do rozpowszechniania własnych utworów poza krajem. O tamizdacie zaczyna znów być głośno za sprawą Borisa Pasternaka, Andrieja Siniawskiego i Julija Daniela. Wydrukowany we Włoszech Doktor Żywago (Доктор Живаго, 1957) zapoczątkował całą serię podobnych przypadków, kiedy autor na łamach „Prawdy” czy „Litieraturnej gaziety” rytualnie protestował przeciwko wydaniu na Zachodzie tekstu bez jego zgody. Uczyniła tak w latach sześćdziesiątych i w pierwszej połowie lat siedemdziesiątych większość pisarzy (m.in. Władimir Wojnowicz, Anatolij Gładilin, Bułat Okudżawa, Arkadij i Boris Strugaccy, Aleksandr Twardowski, Warłam Szałamow). Inni jeszcze, podążając śladem Siniawskiego i Daniela (funkcjonujących w tamizdacie jako A. Terc i M. Arżak), wydawali swoje utwory pod pseudonimami.

Dopiero Aleksandr Sołżenicyn przerwał ten zaklęty krąg, czyniąc z tamizdatu narzędzie walki z systemem. Nie okazywał skruchy, nie kajał się, nie składał samokrytyki, publikacje sygnował własnym nazwiskiem. Okazuje się, iż to, co dotąd pisarza w Rosji totalitarnej niepokoiło, napawało strachem czy wręcz przerażało – a więc publikowanie za granicą dla autora Archipelagu Gułag stanie się ważnym elementem gry prowadzonej z reżimem. Zagraniczny rozgłos miał mu zapewnić, i rzeczywiście zapewnił, ochronę przed służbą bezpieczeństwa. Sądzę, że to głównie dzięki niemu w latach osiemdziesiątych publikowanie w tamizdacie nobilitowało pisarza w oczach części środowisk twórczych i chociaż kontakty z KGB były wprawdzie nadal bolesne, to reputacja twórcy-dysydenta stawała się wartością przyciągającą koniunkturalistów.

 

***

Nonkonformizm / Underground, czyli Kafkárna i švejkovina[11] po moskiewsku i leningradzku  

 

injaz

W połowie lat 50. studenci kilku uczelni moskiewskich (m.in. Galina Andriejewa, Walentin Chromow, Oleg Gricenko, Stanisław Krasowicki, Andriej Siergiejew) utworzyli w moskiewskim Injazie (Институт иностранных языков) pierwszą w poststalinowskiej Rosji Sowieckiej nieformalną grupę poetycką, której niekwestionowanym liderem był Leonid Czertkow (1933-2000, Kolonia). Nie miała ona jakiegoś precyzyjnie programu estetycznego, ale jej uczestników łączyła niechęć do uczestniczenia w oficjalnym życiu literackim oraz traktowanie poezji jako tworu autonomicznego, funkcjonującego poza oficjalną przestrzenią kulturową.  Liryka Czertkowa pozostawała początkowo w kręgu poetyki Nikołaja Gumilowa i wczesnego Nikołaja Tichonowa. Poczynając jednak od poematu Podsumowanie (Итоги, 1954), podmiot liryczny odarty z romantycznej maski podejmuje wędrówkę (poruszając się w tym samym krajobrazie infernalnym co postacie z opowiadań Marka Hłaski) po miejscach nieobecnych w sztuce socrealistycznej – nocnych ulicach moskiewskich, mrocznych i cuchnących moczem podwórkach, opustoszałych stacjach metra, toaletach publicznych. Inni injazowcy byli zafascynowani akmeistyczną twórczością Achmatowej (nie znali przecież jej późniejszych dokonań) czy eksperymentami językowymi Chlebnikowa.

chelenukci

W powstaniu i funkcjonowaniu niezależnej kultury leningradzkiej w latach sześćdziesiątych ważną rolę odegrały kawiarnie otwierane na nowo po wielu latach. „Buratino”, „Biełyje noczi”, „Podmoskowje” (czyli późniejszy, kultowy „Sajgon”) były miejscem spotkań cyganerii artystycznej, hochsztaplerów, nawiedzonych mistyków, zapoznanych geniuszów i ich muz. Wszyscy oni - jak cała ówczesna inteligencja rosyjska - byli zafascynowani kulturą polską. W jednej z takich kawiarenek, na Małej Sadowej - gdzie często gościli Arkadij Norinski, inżynier Walera (noszący zawsze przy sobie przybory myśliwskie), poeta i kucharz Michaił Jupp, pani zwana Dulcyneą (bez względu na porę roku w słomkowym kapeluszu i koronkowych strojach), Aleksandr Umanski, Aleksandr Barannikow, Kiriłł Wowk, Sazonka (alias Sozonka, mówiący o sobie, że jest funkcjonariuszem KGB) - w połowie lat sześćdziesiątych zrodził się program grupy Chelenuktów, rosyjskiej mutacji beatników.

Artykulik wstępny Chelenuktów (Вступительная статейка Хеленуктов[12]) spóźnionego oberiuty Władimira Erla (pseudonim Władimira Gorbunowa, 1947-2020) i Dmitrija Makrinowa (1946, w wieku 30 lat wstąpił do Akademii Duchownej i porzucił literaturę) został wprawdzie napisany 16 września 1966 roku, ale już kilkanaście miesięcy wcześniej obaj autorzy tego manifestu oraz Wiktor Niemtinow (pseud. WNIE, 1947), Aleksandr Mironow (1948-2010), Natalia Fiediuczek (?, przez chwilę żona Erla), Siergiej Dorofiejew (1947), Aleksiej Chwostienko (1940-2004) wraz z licznym gronem sympatyków (Aleksandr Altschuler, Leonid Aronzon, Leon Bogdanow, Henri Wołochonski, Jurij Galecki, Leonid Jentin, Konstantin Kuźminski, Siergiej Nikołajew, Oleg Ochapkin) stworzyli „teatr absurdalnej codzienności” (określenie Stanisława Sawickiego), w którym sami występowali w roli aktorów i (najczęściej) widzów. W poszukiwaniu swych korzeni artystycznych odwoływali się do twórczości Koźmy Prutkowa, futurystów, dadaistów, niemieckojęzycznej awangardy lat sześćdziesiątych. Wzruszały ich dzieła grafomanów, słyszeli o sztuce kampu opisanej przez Susan Sontag (przypomnijmy: „Kamp widzi wszystko w cudzysłowie. [...]. Dostrzegać kamp w przedmiotach i ludziach, to pojmować Bycie-jako-granie-Roli. W ten sposób metaforę życia jako teatru przenosi się w sferę wrażliwości”, „Kamp jest konsekwentnie estetycznym przeżywaniem świata. Wyraża zwycięstwo «stylu» nad «treścią», «estetyki» nad «moralnością», ironii nad powagą”), czytali egzystencjalistów (np. niektóre eseje Alberta Camusa), chętnie sięgali po prace z zakresu psychiatrii (sowiecka rzeczywistość była dla nich przypadkiem klinicznym), ocierali się o filozofię zen. Natomiast bardzo słabo - co nie powinno budzić szczególnego zdumienia (brak wznowień, utrudniony dostęp do księgozbiorów bibliotecznych) - znali teksty oberiutów. Sami chętnie pisali dramogedie i wiersze takie, jak ten Mironowa i Erla: „Staroświecki fortepian spoczywał na kolanach czarującej Gonzales”, ale przede wszystkim - jak na homo ludens przystało - byli zajęci ośmieszaniem obowiązujących modeli zachowań, ubierania się, mówienia i kreowaniem „alternatywnego wariantu artystycznego funkcjonowania w społeczeństwie sowieckim” (S. Sawicki). Chelenukci chętnie aranżowali happeningi z udziałem znajdujących się w pobliżu osób (np. Mironow i Erl wywołali straszliwy skandal w jakiejś stołówce, prowadząc głośną rozmowę o tym, że każda sprzedawana tu maślana bułka waży o gram mniej niż przewiduje norma), brali aktywny udział w oficjalnym życiu kulturalnym - namiętnie oglądali filmy zaangażowane w dzieło budowy komunizmu (ale też poranki dla dzieci), bywali w filharmonii na koncertach muzyki kompozytorów republik związkowych (np. karelskich), z zapartym tchem śledzili losy bohaterów opery Dwaj kapitanowie opartej na powieści Wieniamina Kawierina. Bywali w ZOO i robili - nieustannie zmieniając kreacje - wiele zdjęć w ulicznych automatach. Działalność tej grupy zamiera w roku 1970, ale wielu jej przedstawicieli zapisało w przyszłości kolejne rozdziały w dziejach niezależnej kultury.

smog

SMOG (СМОГ / Самое молодое общество гениев / Najmłodsze Stowarzyszenie Geniuszy; albo inne odczytanie: Смелость, Мысль, Образ, Глубина) był undergroundową grupą literacką powstałą w Moskwie w roku 1965. Tworzyli ją rosyjscy młodzi gniewni, m.in. rosyjski Rimbaud czyli Leonid Gubanow (1946-1983), Władimir Alejnikow (1946), Jurij Kubłanowski (1947), Arkadij Agapkin (1944), Sasza Sokołow (1943). Nieco później zbliżył się do nich Eduard Limonow (1943-2020), znany dziś z interesujących wyborów artystycznych i bardzo nieciekawych politycznych. Zaprzyjaźniony z nim przez jakiś czas Wagricz Bachczanian tak je skomentował: „Году в 63-м. Мы как-то сидели в Харькове, выпивали. Эдик как раз написал хорошие стихи. Я прочитал и сказал: знаешь, фамилия Савенко и великий русский поэт — как-то не вяжутся. Он задумался: «Да? А что же делать?» А он был тогда очень худой, бледный, желтый. Я и предложил ему стать Лимоновым. Так это к нему и приросло. Но теперь у меня как у автора этого псевдонима возникла идея его забрать. Я давал этот псевдоним поэту Лимонову, а он стал политиком. То, что он делает в политике, мне не нравится. Я уверен, что он зря в это влез. Сумасшедший художник, поэт, композитор — это нормально. Но сумасшедший политик — это страшная вещь!”[13]. 

lianozowo

Jednym z efektów Odwilży stało się uświadomienie stałej obecności w życiu artystycznym ojczyzny socrealizmu kultury alternatywnej – między innymi twórców związanych z Injazem oraz antycypującej konceptualizm, undergroundowej grupy poetycko-malarskiej Lianozowo. Tę ostatnią tworzyli – jak ich żartobliwie określano – „poeci barakowi” (mieszkający w barakach w podmoskiewskim Lianozowie): Igor Cholin (1920-1999), Wsiewołod Niekrasow (1934-2009), Gienrich Sapgir (1928-1999), Jan Satunowski (1913-1982) oraz malarze: Lew Kropiwnicki (1922-1994), Lidia Mastierkowa (1927-2008), Władimir Niemuchin (1925-2016), Oskar Rabin (1928-2018), Nikołaj Wiecztomow (1923-2007). Ich mistrzami i guru był Jewgienij Kropiwnicki (1893-1979, ojciec Lwa). Międzynarodowy rozgłos lianozowowcy zawdzięczają Eduardowi Limonowowi (pozostającemu pod koniec lat sześćdziesiątych w kręgu oddziaływania tej szkoły), który napisał o ich twórczości w almanachu sztuki nieoficjalnej „Apollo-77” („Аполлон-77”) wydanym przez Michaiła Szemiakina w Paryżu.

soc–art

Nazwa nawiązuje do dwóch pojęć: realizm socjalistyczny (socrealizm) i pop-art. Jako pierwsi posłużyli się tym pojęciem na początku lat siedemdziesiątych malarze Witalij Komar i Aleksandr Miełamid. „To było – mówił Lew Rubinsztejn (1947-2024) w rozmowie z Anną Żebrowską – wykorzystanie sowieckiej semiotyki w celu estetycznym, a nie propagandowym, budowa nowej jakości artystycznej. Soc-art pojawił się jako naturalna reakcja na nowomowę, poetykę haseł oderwanych od życia, i nie zniknął, stał się częścią składową moskiewskiego konceptualizmu. A w połowie lat osiemdziesiątych w naszych rozmowach pojawił się termin «postmodernizm»”. Wśród twórców uprawiających soc-artw literaturze można by wymienić Wadima Miesiaca (ur. 1964, Wiatr od fabryki cukierków / Ветер с конфетной фабрики, 1993), Timura Kibirowa, Władimira Sorokina, Dmitrija Prigowa[14].

Aleksandr Gienis zauważył, że soc-art (resp. underground, kontrkultura) utracił rację bytu, gdy zniknęło sacrum(tu: socrealizm), które on parodiował, karnawalizował, profanował. Przy okazji ten znany eseista emigracyjny zaproponował  następującą formułę: rosyjski postmodernizm = awangarda + socrealizm.

mit’ki

Do narodzin grupy doszło w 1982 roku w środowisku undergroundowych malarzy leningradzkich (m. in.: Andrieja Filippowa, Olgi Fłorienskiej, Aleksandra Fłorienskiego, Wasilija Gołubiewa, Władimira Jaszke, Andrieja Kuzniecowa, Dmitrija Szagina, Wiktora Tichomirowa). Jej założycielem był współtwórca postmodernizmu rosyjskiego Władimir Szynkariow (1954, Maksim i Fiodor), ale swą nazwę zawdzięcza ona Dmitrijowi Szaginowi, do którego ojciec zwykł zwracać się Mitiok. Tym pieszczotliwym zdrobnieniem zaczęli się posługiwać także przyjaciele i już dla nikogo nie było wątpliwości, że nieformalna grupa artystów powinna się nazywać „Mit’ki”. Rozumienia sztuki uczyli się u Koźmy Prutkowa (jak Chelenukci) oraz oberiutów i zaproponowali światu naiw-art w wydaniu dla intelektualistów z odniesieniami do buddyzmu, światowego malarstwa, klasycznej literatury rosyjskiej. Jak napisał dobrze ich znający poeta petersburski Wiktor Kriwulin: „są celowo naiwni, infantylni, wyjątkowo dobroduszni”. Rzeczywistość w wymiarze politycznym nigdy ich nie interesowała, byli dalecy zarówno od jej akceptowania, jak i negowania. Nie chcieli jej zmieniać, pragnęli jedynie ją oswoić. Byli poza i ponad. Nie mieli w sobie agresji, nie nawoływali do walki i sami jej unikali, „Mit’ki - czytamy w ich manifeście - są niezwyciężeni, dlatego że nikogo nie chcą zwyciężyć”. Połączyła ich, według określenia Szynkariowa, „estetyka, styl życia i światopogląd”. Byli - czas przeszły, bo jednak ich drogi już dawno się rozeszły - bractwem szalonych artystów w czasach Breżniewowskiego zastoju z własnym systemem znaków (rytualnych powitań, pożegnań, zachowań, słów), hierofantami otaczającymi kultem marynarskie koszulki w paski (tzw. тельняшки, nawet Puszkin na ich rysunkach pojawiał się w takim gustownym wdzianku). Życiotwórczość „Mit’ków” jest też nierozłącznie związana z alkoholem, ponieważ - jak zwierzał się Annie Żebrowskiej Aleksandr Fłorienski - „W latach siedemdziesiątych, osiemdziesiątych picie było modne. Kto nie pił, był albo karierowiczem, albo donosicielem, albo - w najlepszym przypadku - miał chorą wątrobę. Ale wtedy pił mało. Wszyscy normalni, przyzwoici ludzie - Wysocki, Wieniczka Jerofiejew - pili”. Wtedy też podobno prawdziwego „Mit’ka” poznawało się w miejscach publicznych po tym, że do guzika miał przyczepioną tabliczkę z następującą informacją: „Jestem pijany. Proszę mną nie potrząsać i nie zostawiać mnie w pozycji leżącej, tylko odprowadzić do domu: ulica..., mieszkanie...” 

            Do historii przeszły też cztery wyprawy kilku członków grupy do wsi Fierapontowo, na ziemi wołogodzkiej, gdzie znajduje się czternastowieczny zespół klasztorny. Freski z tamtejszego soboru nie mają w powszechnej opinii sobie równych wśród zabytków sztuki staroruskiej. W 1998 roku Aleksandr Fłorienski na prośbę tygodnika „Ogoniok” sporządził - imitujące zapiski z podróży sentymentalno-romantycznych - Notatki o wpływie wsi Fierapontowo guberni Wołogodskiej na życie i twórczość Mit’ków. Z pierwszej wyprawy (sierpień 1983; wtedy Mit’ki nie były jeszcze „Mit’kami”) autor zapamiętał, że alkohol sprzedawano przez cały dzień bez żadnych ograniczeń; podczas drugiej (sierpień 1985) alkohol można było kupić od drugiej do siódmej, ale wciąż w wielkich ilościach, bez kłopotu (króluje „niedrogie i smaczne” wino „Wieczorny dzwon”) i wtedy to właśnie „Przeprowadzamy we dwójkę z Filem [Filippowem] ważny eksperyment O bezpośrednim wpływie alkoholu na podniesienie jakości malarstwa. W tym celu kupujemy po dwie butelki «Wieczornego dzwonu» (rubel osiemdziesiąt) na twarz i po rozłożeniu farb wypijamy całe wino. A potem rysujemy po jednym obrazie. Eksperyment zakończył się sukcesem. A więc wreszcie nie było już żadnych wątpliwości, że cudów nie ma i alkohol nie poprawia jakości malarstwa...”; wyprawa trzecia (sierpień 1986) upływa pod znakiem Gorbaczowowskiej prohibicji - w wiejskim sklepiku można było kupić jedynie koniak, szampan i wodę kolońską, ale po jakimś czasie w sprzedaży pozostały już tylko drogie perfumy francuskie i „Mit’ki” piją kradziony bimber; czwarta podróż (czerwiec 1988) do monasteru upłynęła pod znakiem kartek na alkohol, ale na szczęście zapobiegliwi artyści byli zaopatrzeni przez zaprzyjaźnioną służbę zdrowia w spirytus ze szpitalnych rezerw. Aha, kiedyś też przez parę minut oglądali freski. Fłorienski kilkakrotnie, co warte podkreślenia, w swojej krótkiej relacji ucieka się do pastiszu o wyraźnie oberiuckim rodowodzie (np. opis spotkania z kimś powszechnie znanym - „Płynęliśmy jakoś tak z Kolą Czechinem na łódce z Czełkowa do Fierapontowa pić piwo w stołówce. Wchodzimy, a tam pije piwo Biełła Achmadulina. No to my też napiliśmy się piwa i popłynęliśmy z powrotem” czy pochwała geniuszu prostego wieśniaka rosyjskiego - „W muzeum fierapontowskim widzieliśmy drewniany rower, stworzony przez tutejszego mieszkańca w – jak się zdaje 1912 roku, a więc wtedy, gdy setki modeli angielskich DUX na nadmuchiwanych oponach DUNLOP były powszechnie dostępne”). 

            Sława nadeszła do nich z Zachodu. Wraz z nią pieniądze i rozgłos w kraju. Pojawili się też liczni naśladowcy (myślę tu o dorobku wyłącznie artystycznym) zwani „nowymi Mit’kami”. Teraz Szynkariow i jego przyjaciele nie ograniczali się do malarstwa i grafiki, ale pisali i ilustrowali książki (por. m. in. wydany w petersburskiej oficynie Iwana Limbacha poemat Timura Kibirowa Gdy Lenin był mały w opracowaniu graficznym Fłorienskiego), zajmowali się muzyką, produkowali filmy animowane (np. Mit’ki nikogo nie chcą zwyciężyć albo MIT’KIMAJOK, 1992), urządzali performance, prowadzili działalność wydawniczą (czasopisma, książki), często pojawiali się w programach telewizyjnych. Na przełomie lat osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych przygotowano dla jednego z wydawnictw rosyjskich Encyklopedię Mit’kowską, w której - jak informuje Fłorienski - znalazły się między innymi hasła Genealogia Mit’ków, Mit’ki a literatura, Mit’ki a film, Mit’ki a podróże. „Troickij Most” nie wywiązał się z umowy i odsprzedał licencję oficynie francuskiej, ale ta również wstrzymała publikację tej pasjonującej zapewne książki. Fanom grupy znane są jak dotąd jedynie fragmenty Alfabetu mit’kowskiego.

            Grupa zyskała status gwiazdy popkultury i trafiła pod strzechy - stała się obiektem zainteresowania prasy bulwarowej. W połowie lat dziewięćdziesiątych „Mit’ki” (no może nie w komplecie) - po pobycie (1993) w amerykańskim ośrodku dla osób uzależnionych od alkoholu - znaleźli się wśród rosyjskich animatorów ruchu Anonimowych Alkoholików. Jak wiele jednak na to wskazuje, nie należeli do szczególnie ortodoksyjnych wyznawców idei AA i media skwapliwie informowały o każdym przypadku mit’kowskiego zapomnienia się.

            O niesłabnącej popularności „Mit’ków” najlepiej świadczyła nagrana z ich udziałem kaseta magnetofonowa, na której znalazły się między innymi: На поле танки грохотали

 (z filmu На войне, как на войне), Moлодой моряк, „Варяг”, Moрская песня, Раскинулось море широко, На сопках Маньчжурии, По морям, по волнам, Плещут холодные волны, Taчанка, Я люблю тебя,жизнь, czyli piosenki o różnym charakterze (np. patriotyczne), ale powszechnie znane, niezmiernie popularne i stale obecne w rosyjskim repertuarze biesiadnym. Grupa (wsparta przez zaprzyjaźnionych artystów) posłużyła się ledwie zauważalnym (czy może raczej: ledwie słyszalnym) pastiszem, który - jak na to zjawisko przystało - bardzo subtelnie zaznacza swoją obecność w próbie odtworzenia klimatu towarzyszącego śpiewającym przy stole. Potencjalnymi słuchaczami (i, co równie ważne, nabywcami) tej kasety byli więc zarówno odbiorcy nie wątpiący w szczerość intencji wykonawców, odczuwający z nimi bliskość („Piją jak my i śpiewają jak my”), u których te utwory nieodmiennie wywołują falę wzruszeń, jak i ci mniej prostoduszni, sytuujący nagrania w kręgu karnawałowo-maskaradowym, czyli w kontekście zachowań właściwych znanej sobie wcześniej grupie. Do podobnego zabiegu na polskim rynku muzycznym uciekł się Muniek Staszczyk z T.Love nagrywając piosenki z repertuaru Stanisława Grzesiuka.

„Среди групп, появившихся на выставках ТЭИИ, - jak zauważyła Lubow Guriewicz - наибольшего успеха добились две: «Новые художники», в просторечье звавшиеся «дикими» и «Митьки». «Новые художники» несли в себе целое направление, оказавшееся созвучным времени - перестроечному пафосу свободы, и это было их главным ресурсом. Ресурсом была талантливость главных фигурантов - Тимура Новикова, Ивана Сотникова, Олега Котельникова, Вадима Овчинникова. Ресурсом были связи. Лидер группы Тимур Новиков знал в неофициальном искусстве всех, и его знали все, включая литераторов и рок-музыкантов, он был дружен [c – T.K.] группой «Кино», с Сергеем Курехиным, главным генератором озвученных Тимуром идей. Что до саморекламы, то члены группы с самого ее зарождения, в подполье, ею усиленно занимались, причем рекламировали не каждый себя, а друг друга. Они друг друга усердно расхваливали. Это входило в их игру, а игра была в великих и прославленных художников. 

Для славы за пределами арт-мира «Новым художникам» не хватало семантики, того, чем с лихвой обладали «Митьки». Их знает человек с улицы. Пресса, посвященная митькам неохватна. Если говорить о том, чем группа вначале занималась, то это было в некотором смысле противоположностью «диким» - те занимались актуальным искусством, а «Митьки» - в противоположность различным авангардным ходам - чистой живописностью, тем, что не имело шансов заинтересовать искусствоведов. И, несмотря на это, «Митьки» существуют и по сей день [Tekst Guriewicz został zamieszczony 17 kwietnia 2003 r. – T.K.]. Они оказались вне конкуренции благодаря ресурсам, прежде всего таланту Владимира Шинкарева, создавшего текст, имевший ту поразительную особенность, что его читатель переносил его (текста) достоинства на описываемый объект. «Митьки» так же имели способности к саморекламе и некоторые особенности рекламной компании «Митьков» и «Новых художников» совпадают, те и другие использовали славу рок-звезд. «Новые художники» принимали участие в представлениях Поп-механики, выставляли Цоя, «Митьки» включали в свои экспозиции работы Гребенщикова, он же пел на их выставках. Живопись «Митьков», первоначально к митьковскому мифу отношения не имевшая, в какой-то момент стала составной частью игры. Они начали играть в массовое искусство. Митьки демократичны и они стали делать картины более яркие, в них появилась литературность, сюжет жалостливый или смешной. Они стали иллюстрировать митьковский миф. Хотя слава имела преимущественно журналистский характер, их признало элитарное искусство, не за живопись, а вопреки ей. За хэппенинг, за стирание границ между жизнью и искусством, за жизнетворчество”[15].

I na koniec mit’kowskiej narracji fragmenty rozmowy Dmitrija Szagina z Jeleną Jełaginą:

„ - А как удалось миновать службу в доблестных вооруженных силах?

- А вот так: сначала в институт не взяли, а потом и в армию. Врачи нашли какое-то заболевание и дали белый билет. А в котельную, обратите внимание - газовую, меня устроил Рихард Васми, тогда он сам в котельной работал. Сначала я пару лет отработал на угле. Работа на газе считалась более квалифицированной, хотя мне и на угле нравилось. Знаете, сейчас любят показывать, как Цой кидает уголь в топку. А для меня это была хорошая работа: накидал угольку - можно пойти чаю попить. И вообще мне очень нравилась суточная работа - сутки отработал, трое дома. Можно своими делами заниматься. В котельных мне настолько понравилось, что я там отработал 15 лет, до 89-го года включительно.

[…].

- Есть очень точное выражение – «поколение дворников и сторожей». Но, что самое любопытное, впечатление такое, что все ленинградские сторожа, дворники и кочегары-интеллектуалы знали друг друга!

- А как иначе? Взять хоть котельные «Теплоэнерго-3», где я тоже работал. Там поэты, художники и все остальные сливки общества просто на голове друг у друга сидели! Там подряд на Адмиралтейском переулке располагалось целых четыре котельные, и везде хорошие люди, так что мы постоянно друг к другу в гости ходили. Сменным у меня был поэт Юрий Колкер, в соседней котельной работали поэты Лена Пудовкина и Олег Охапкин. Мастером у нас был Слава Долинин, ныне правозащитник, там же работал Костя Бобышев, брат поэта Димы Бобышева, друга Бродского. Это было рафинированное общество, суперкотельные. Но график работы был с 8 вечера до 8 утра, т.е. не суточный, что, естественно, нам не очень нравилось. Так что по большому блату я устроился в котельную Школы высшего спортивного мастерства. А там график был - сутки через семь. Это было сильно. За мной туда и Олег Охапкин пришел, т.е. своя компашка организовалась. И как раз в этой блатной котельной начались «Митьки». 

- И как только начались «Митьки», котельные закончились? 

- Тут как получилось. Первая статья о «Митьках» вышла в журнале «Юность» в 88-ом году. Описана была как раз та блатная котельная, куда ко мне в гости зашел Флоренский. Мы просто сидели, пили чай. А в статье цинично говорилось, что «Митьки» в дни, когда по ТВ показывают Место встречи изменить нельзя или Адъютант его превосходительства, устраивают в этой котельной съезды, собираются по пятьдесят-шестьдесят человек, вокруг море портвейна и т.д.

- Это соответствовало реальности?

- Как это могло соответствовать? Там комнатка метров шесть-восемь, не больше! Пятьдесят-шестьдесят человек в ней - это сильно. Сразу грянуло партсобрание - меня на нем разбирали и, в конце концов, выгнали. За то, что я в котельной якобы устраивал съезды митьков. Вот и выходит, что, с одной стороны, журналисты нас прославили, а с другой - мою кочегарскую карьеру погубили.

- Жалко было карьеры?

- Как сказать. Ведь все уже бурлило, перестройка вовсю шла. Хорошо помню, как буквально 31 декабря 1986 года полковник Коршунов, ныне Кошелев, сказал: «Ребята, вам дали павильон №1 в Гавани - делайте выставку». Это был январь 87-го, на улице мороз под 30 градусов, неотапливаемое помещение. Первая бесцензурная выставка, ни одной картины не было снято - раньше-то всегда все заканчивалось скандалом. А в 89-м нас пригласили сниматься в кино под названием «Митьки в Европе», совместный советско-немецкий фильм о поездке Митьков по Европе на автобусе. В Европе у нас прошли три большие выставки, а впечатления от того, что увидели, мы рисовали прямо на стенках автобуса, на котором ехали. И мы тогда поняли: все! Свобода! Нас пускают за границу, да еще и фильм сняли. Началась новая история. И тогда котельные кончились. Навсегда.

- А как все-таки «Митьки» сгруппировались? Кто с кем был знаком поначалу?

- Сгруппировались следующим образом. Политбюро у нас, сами знаете: Флоренский, Шинкарев и я. С нас и пошло. В 76-м Флоренский зашел как-то на квартирную выставку к художнику Михаилу Иванову. Мы с ним познакомились и сразу начали дружить. А с Шинкаревым, который, собственно, и придумал «митьков», я познакомился в 77-м году на дне рождения Олега Охапкина. Шинкарев написал тогда замечательную книжку Максим и Федор, которой мы все очень увлекались. Такой питерский вариант Москва-Петушки. Собственно, на этом братании с Шинкаревым «митьки» и зародились.

- Но все-таки был же конкретный момент произнесения слова «митек»? 

- Ситуация была абсолютно митьковская: 83-й год, третья выставка ТЭИИ (Товарищества экспериментального изобразительного искусства), наша первая совместная гулянка, белые ночи, берег залива, «Радио Африка» Гребенщикова... Мы жжем костры, поем песни, читаем стихи, практически братаемся, совместно придумывается каноническое митьковское обращение «братушка-сестренка», и тут Шинкарев говорит: «Я хочу записать все эти забавные словечки, все-все наши выражения». Мы ведь все тогда без конца цитировали Место встречи и все, что любили. А Шинкарев решил из этого всего написать книжку. А само слово «митьки» было придумано в 84-м году.

[…].

- Ну а что дальше происходило и происходит с митьковской массой? Она же подвижна: кто-то вливается в движение, кто-то выпадает...

- Пик нашей популярности, самая громкая выставка - это 90-й год, в Москве, во Дворце молодежи. Был большой концерт: «Машина времени», Андрей Макаревич, группа «Аквариум». Огромная была выставка, эпохальная. В 91-м мы с выставкой «Митьков» объездили почти всю страну. А потом времена переменились - и все подзаглохло”[16].

 

***

NEOKLASYCYZM  LENINGRADZKI

Na początek zainteresowanym polecam na moim blogu Russia with(out) Love posty zatytułowane: Samizdatleningradzki (Z brudnopisu postmodernisty).

Wypowiedź Aleksandra Kusznera (ur. 1936) w jednym z wywiadów: „- Я на всю жизнь благодарен ленинградскому поэту Глебу Семенову, который пригласил меня в свой литературный кружок в Горном институте. Там в это время были Горбовский, Городницкий, Британишский, Агеев, Тарутин, Виньковецкий, Лена Кумпан, Нина Королева. В одно время со мной туда пришел Андрей Битов, который тогда писал стихи. […]. При этом мы знали, что существуют другие кружки и компании, пересекались с ними, дружили. Тот же Найман, Рейн, Бобышев, несколько позже Бродский. А еще Рид Грачев, Соснора, Лев Лосев, Михаил Еремин, Яков Гордин, Владимир Уфлянд, Нонна Слепакова, Игорь Ефимов, несколько позже Валерий Попов, Довлатов, Самуил Лурье... Установились связи с московскими поэтами, в том числе поэтами старшего поколения - Слуцким, Винокуровым, Самойловым... Потом колоссальное значение имело для нас присутствие Ахматовой в Ленинграде. Но еще большее значение имела для меня дружба с Лидией Гинзбург и Борисом Бухштабом. […].

Вы же знаете: уже первая моя книга Первое впечатление в 1963 году была удостоена двух разгромных статей в газете «Смена» и одного фельетона в журнале «Крокодил» за подписью Рецензент. С тех пор критика только и делала, что обвиняла меня в «камерности», «формализме», «мелкотемье». Последний раз при советской власти в газете «Правда» в 1986-м все было повторено с добавлением словечек «альковный» и «салонный»”[17].

Andriej Stolarow: „Александр Кушнер как-то назвал себя «поэтом без биографии». Подразумевалось, что в жизни его не было переломов, тектонических сдвигов - тех внешних эффектов, которые так любят исследователи литературы. […].

Ему исключительно повезло. Он вступил в литературную жизнь в годы «оттепели». Тогда казалось, наступают новые времена. Началась реабилитация осужденных, стали вслух говорить о том, о чем раньше только шептались. На смену казарменному деспотизму пришел воздух свободы.

Главное - это была эпоха стихов. Из квартир, из полуподпольных салонов поэты вышли на стадионы. Они стали оракулами своего поколения. Им внимали, их слышали миллионы людей. «Все в Москве пропитано стихами» - писала в те годы Анна Ахматова. Также обстояло дело и в Ленинграде. Где только не звучали стихи: во Дворцах культуры, в клубах, в библиотеках. Поэзия превращалась в жизнь. Вечера собирали полные залы. […].

Позже, уже в демократическую эпоху, будет замечено, что Александр Кушнер занимал в советский период уникальное положение. С одной стороны, он был частью официальной литературы - во всяком случае, советский истеблишмент, пусть неохотно, его признавал. А с другой - его читала и прогрессивная молодежь, и оппозиционная интеллигенция, и советские политэмигранты. […].

Александр Кушнер, несомненно, поэт гармонии. Аполлоническое, созидающее начало мира ему ближе, чем разрушительное, дионисийское. Он выражает в стихах не Хаос, а Космос. […].

Он пишет и сейчас. Он знает, что без советской власти жизнь вовсе не стала праздником. И не станет им никогда. Свобода также несправедлива, как и деспотия. Однако всегда будут стихи, всегда будут счастье, любовь, и потому это все не напрасно.
Это и есть жизнь. Пятая стихия - как он назвал одну из последних книг”[18]. 

            Fragmenty wywiadu Kusznera udzielonego Nikołajowi Kudinowi:

„ - У Вас никогда не возникало желания принять участие в каком-либо марше протеста, выступить с трибуны на митинге? 

- Почему же, кое в каких общественных акциях я принимал участие. Разносил вместе с женой, Еленой Невзглядовой, агитационные листки по квартирам в конце 80-х с призывом голосовать за демократических депутатов, «во дни» ГКЧП мы были вместе со всеми на Дворцовой площади, а в период разгона НТВ стояли в сквере напротив памятника «Стерегущему». Но выступать с трибуны перед толпой с микрофоном в руках я не готов - не представляю себя в этой роли. Никогда не выступал даже на писательских собраниях - ни в советское, ни в нынешнее время, - полагая, что здесь прекрасно обойдутся без меня. […].

- Вас всегда характеризовали как поэта, равноудаленного от «официальной» и «неофициальной» литературы...

- Это совершенно сознательный выбор позиции. С юности мне уже было совершенно ясно, что идти под красным флагом я не хочу. Объединяться с партией, виновной в гибели «миллионов, убитых задешево», могли только люди, лишенные воображения. Что касается литературы, то на официальную и неофициальную она не делится - только на талантливую и бездарную”[19]. 

Charakterystyka twórczości Kusznera: „»Узнаваемым» Кушнер был уже в 60-70-е годы, когда увидели свет его знаменитые книги Приметы (1969), Письмо (1974), Прямая речь (1975). К середине 70-х годов Александр Кушнер - абсолютно сложившийся поэт, спутать его стихи с чьими-то другими почти невозможно. Кстати говоря, именно на этом этапе творческого развития появляется самый опасный для литератора соблазн: начать подражать самому себе, варьируя темы и мотивы, уже получившие признание литературной общественности, цеха поэтов. С Кушнером этого не случилось. Напротив, его поэтическая система оказалась счастливым образом приспособленной к самым решительным трансформациям содержания, формы, поэтики в целом. Тогда же сложилась и слава Кушнера как поэта бурлящей жизни, мужественной радости, вещного мира. До какой-то степени это, разумеется, стереотип, даже весьма неточный, но Кушнер и в самом деле – «самый радостный» русский поэт. 

В 2008 году в Москве вышла новая книга петербургского лирика - Облака выбирают анапест. Шестьдесят стихотворений, составивших ее, достойны удивления. Кушнер в очередной раз преподнес литературному миру сюрприз – «самый радостный» поэт написал книгу о смерти. Интересна двойная природа этих стихов - игровая и серьезная одновременно. С одной стороны - все-таки Смерть, нешуточная вещь. С другой - она видится поэту как перелет на другой континент, в экзотическую страну (кстати говоря, очень солнечную и гостеприимную, что для кушнеровской поэтики симптоматично). Метафорика и атрибутика тут довольно неожиданная: современный мир, узнаваемые реалии, даже приглашения в страну мертвых шлют по электронной почте. Кушнер остается верен постакмеистической традиции, которую принято называть «петербургской школой». Смерть в его книге - не трагедия в физиологическом смысле, а окончание духовного пути” (Przykolejnej przeprowadzce tekstu zaginął odsyłacz i teraz nie wiem, kogo tu cytuję. Przykro mi. Przepraszam).            

Dmitrij Kuźmin o Kusznerze (raczej złośliwie):

„Александр Кушнер — хороший поэт, но квартирный вопрос его немного испортил. Прежде, в советские времена, когда рамки дозволенного были с игольное ушко и протиснуться сквозь него удавалось из настоящих поэтов буквально считанным единицам (не говорим, естественно, о своре «авторов» советской прикладной поэзии, гнавших одинаковый рифмопродукт, изначально, по ГОСТу, заточенный под прохождение в именно это партийное ушко), — Александр Семёнович чувствовал себя хорошо: конкуренция за внимание мало-мальски вменяемого читателя была пренебрежимо мала. Когда не столь удачливые (или не столь склонные к конформизму) собратья Кушнера после 1987 года тоже получили возможность выхода к читателю — Александр Семёнович начал беспокоиться. Ещё в 1991 году он счёл необходимым опубликовать в «Литературной газете» специальную статью о том, что Айги — это не поэзия. Война Кушнера с верлибром вообще и Геннадием Айги в частности вызывала чувство неловкости, но каким-то образом ещё могла укладываться в рамки профессиональной этики. Однако в дальнейшем Александр Семёнович взял на вооружение другие методы полемики.              Первой жертвой Кушнера пал в своё время  Владимир Гандельсман. В первом выпуске «Ариона» за 2002 год соседствуют две заметки Кушнера по, что называется, общим вопросам. Одна называется Новая рифма и посвящена внутрисловному переносу — который Кушнер ругательски ругает: «сегодня разорванная рифма стала любимым орудием графомана». Сюда же приплюсовывает Кушнер и анжамбман после союза или предлога — дважды цитируя не называемого Гандельсмана, — и резюмирует: «Нет, не Анненский (наши графоманы его не читали), шлюз открыл всё-таки Бродский, это с его лёгкой руки пошло-поехало». Но этим дело не кончается: следующая заметка, Название для книги, содержит несколько безымянных перечней книжных названий, которые Кушнеру не нравятся, — в таком, примерно, духе: «Как скучны названия поэтических книг советских 40-50-х!... Любопытно, что сегодня, когда авторы получили возможность издавать книги за свой счёт и называть их как угодно, огромное количество названий мало чем отличается от только что перечисленных советских: Там на Неве дом, Долгота дня, Поэзия любви, Время, Пространство, Окно и т.п. ... И, конечно же, ещё больше — бессмысленных и претенциозных: Глаз вопиющего, Жизнь бесподобна, Ресницы, Музыкальная пауза, Всемирная тоска, Сон рыжего таракана, Тихое пальто, Беседа с ушами...» Трудно сказать, чем названия Время, Пространство, Окно так уж скучнее названий собственных кушнеровских книг Голос, Письмо, Кустарник, — но это ладно. Куда занятнее, что в списке скучных и претенциозных названий, наряду с не поддающимися опознанию пунктами (впрочем, Беседа с ушами — весёлая книжка иронического поэта Владимира Белоброва, а Ресницы— сборник Виталия Кальпиди, озаглавленный по ключевому образу всей книги, — но тут, чтобы понять смысл названия, книгу пришлось бы прочитать), аккуратно поименованы три сборника Гандельсмана: Там на Неве дом, Долгота дня и Тихое пальто. Это, конечно, исключительно честный и плодотворный модус критического высказывания: на двух страницах трижды обложить руганью собрата по перу, не только не удостаивая аргументацией, но даже имени не называя. В «Новом литературном обозрении» (№59, 2003) Кушнеру попеняли: «Такая мера нелюбви, не рискующей сказаться в открытую, требует, право, каких-то особых объяснений». И в какой-то момент показалось, что Александр Семёнович опамятовался: «Я пишу о любимых поэтах прошлого. ... Сколько ошибок возникает, когда поэты решаются писать о современниках! ... Вообще по тому, что поэт пишет о чужих стихах, мы лучше узнаём его, нежели тех, о ком он пишет», — признавался Кушнер в интервью «Литературной газете» (2004, №14), поминая образцовую читательскую близорукость Блока и Маяковского.               После этого заявления статью Кушнера Заметки на полях стихотворений Батюшкова («Новый мир», 2006, №9) вроде бы можно было открывать с лёгким сердцем. Однако бес  вновь попутал Александра Семёновича: посреди обещанных заметок вдруг обнаруживаются восемь строк из не называемого Алексея Цветкова, сопровождаемые пространным юродствующим комментарием: «Как прочесть такие стихи? Странный вопрос: они и не рассчитаны на чтение. Помилуйте, а на что же они рассчитаны? На заполнение журнальной или книжной страницы стихоподобным текстом. Всё-таки я попробовал их прочесть. С первого раза ничего не получилось. Со второго — тоже. Только с третьего, мысленно расставив знаки препинания, кое-как справился с более или менее тривиальным смыслом, заставив себя не обращать внимания на косноязычие и, по-видимому, привычное хамство», и т.д., и т.п. Далее следуют те же, что и в 1991 году, выпады против авангарда: «Казалось бы, после всего, что преподнёс ХХ век, после всех революций, войн, расстрелов и застенков, тем более ‘после Освенцима’, — возобновление подростковых игр исключено. Бессмыслица в стихах так же неинтересна и однообразна, как клинический бред...» Новый поворот — пожалуй, только один, но зато какой: сетуя на постигшее Батюшкова безумие, Кушнер приводит годы жизни ряда футуристов, доживших до глубокой старости, и пишет с сожалением: «Годы жизни, указанные в скобках, говорят о завидном здоровье многих столпов футуризма», а затем добавляет, для ясности, в стихах (имея в виду Батюшкова с Гёльдерлином): «Две тени видите, застывшие без чувств? / Несокрушимое бы ваше им здоровье!» Полноте, Александр Семёнович, — не Вы ли справляете своё 70-летие в добром здравии?              Что ж, по тому, что пишет Кушнер о чужих стихах, мы, в полном соответствии с его собственной идеей, куда больше узнали не об этих стихах, а о нём самом. О том, например, что кушнеровское кредо в области поэзии вполне выражается бессмертным фонвизинским «всё то чепуха, чего не знает Митрофанушка». О том, что чужое здоровье, благополучие и известность по-прежнему не дают ему — лауреату Государственной премии, премии имени Чубайса и всего прочего — сна и покоя. О том, что помянутое стихотворение Цветкова («проснуться прежним навеки на этих фото...» — публикации в интернет-журнале «Текстонли», вып.14, 2005, затем в журнале «Знамя», 2006, №1, и в книге Шекспир отдыхает) — транспонирующее известную тему Ходасевича («неужели вон тот — это я?») из строго выстроенного, логически неизбежного рассуждения в череду отчаянных подозрений и прозрений, цепляющихся за детали и потому, на пересечённой местности частной психологии и мифологии, способных оборачиваться островками утешения и надежды, — это стихотворение представляется Кушнеру тривиальным по смыслу, а завершающее публикацию собственное новое стихотворение, сообщающее читателю, что тени Державина, Батюшкова и Тютчева сопровождают его, Кушнера, в его задумчивом уединении, — свежим и оригинальным. О том, что для честной полемики с открытым забралом, для прямого заявления: считаю-де Алексея Цветкова авангардистом-графоманом, — Александру Семёновичу смелости уже не хватает, а так, исподтишка, без имён и названий («Уверен, что, кроме меня, это стихотворение не прочёл никто. И редактор журнала тоже не читал его — и правильно сделал...» — редактор-то ведь этот — Ольга Ермолаева из «Знамени», Кушнеру там ещё печататься) — это он может...  И приходится повторить снова: Александр Кушнер — хороший поэт. Но это не индульгенция: хорошим поэтам писать о других поэтах глупости и гнусности тоже не следует. Тем более не следует.              С юбилеем Вас, Александр Семёнович! Будьте благоразумнее”[20].              Rejn o Kusznerze: „Говоря глупо и научно, тут есть своя экзистенциальная ситуация. По-моему, в 56-м году в Ленинграде было Всесоюзное совещание молодых поэтов. Мы все в нем участвовали, нам всем дали рекомендации в издательства и в Союз писателей. Но книга Саши вышла уже через два, кажется, года, а наши книги зависли. Это тоже что-то значило. Так что мы были в некотором роде отверженными. Хотя личные отношения с Сашей Кушнером были очень хорошими. Мы дружили, но судьбы были разные”[21].

Jewgienij Rejn (ur. 1935)

„- Сейчас я подумаю, как это объяснить. Надо, наверное, иметь в виду карту ленинградской поэзии тех времен. Мы были как-то против всего. Нам не нравилась подсоветская поэзия, которая бытовала в ЛИТО при университете, в ЛИТО при Союзе писателей. Но самой могущественной была группа Глеба Семенова, собранная им при Горном институте. Но что-то у нас с ними не склеивалось. Во-первых, Глеб Семенов, из которого сейчас делают святого, был довольно жестким человеком и любил только своих. Одновременно он был референтом при Союзе писателей по работе с молодыми авторами, вел какие-то вечера. Бродского он несколько раз на этих вечерах не выпускал на сцену. Тот был иногда даже в списке выступающих, но Семенов боялся неприятностей”[22]. 

·      Uwaga na marginesie. LITO (skrót od: литературное объединение) w Instytucie Górniczym (Горный институт) powstało jesienią 1953 roku[23]. Kierował nim słynny Gleb Siemionow. W tym samym czasie był on też opiekunem LITO na politechnice. Ostatnie spotkanie górniczego LITO odbyło się w styczniu 1958 roku. W antologii Под... znalazły się wiersze ludzi związanych z tym właśnie LITO: Gleba Siemionowa (1918-1982), Andrieja Bitowa (1937-2018), Władimira Britaniszskiego (1933-2015), Gleba Gorbowskiego (1931-2019), Aleksandra Gorodnickiego (1933), Aleksandra Kusznera (1936).

 

***

LITERATURA „NIEKANONICZNIE TENDENCYJNA”  

Tak Iwor Siewierin proponuje nazwać jedną ze szkół nowej literatury lat siedemdziesiątych-osiemdziesiątych, którą tworzyli drugoobiegowi poeci leningradcy: Wiktor Kriwulin, Aleksandr Mironow, Siergiej Stratanowski, Jelena Szwarc. Inaczej niż konceptualiści czy postmoderniści nie negowali czy, może raczej, nie ignorowali wartości duchowych związanych głównie z tradycją chrześcijańską, ale też przywołując je czy pozostając w ich kręgu, nie przenosili się z przestrzeni literackiej (jak czynili to pisarze związani z literaturą tendencyjną) do ideologicznej czy etycznej. Była to więc formacja kulturowa znajdująca się pomiędzy literaturą tendencyjną a beztendencyjną, kanoniczną a niekanoniczną. Wykreowany przez nią podmiot liryczny jest obdarzony „mądrością” podmiotu literatury tendencyjnej, a jednocześnie jest – co zbliża go do literatury beztendencyjnej – „ekscentrykiem”, spoglądającym na świat z dystansu, z udziwnionej niekiedy perspektywy. Stąd też na przykład obecność w liryce Jeleny Szwarc kobiety biegunowo rozdwojonej: „subtelnej i intelektualnej wariatki”, „pytii-wieszczbiarki”, „seksualnie zafrasowanej świętej”, „krnąbrnej i wyrafinowanej skandalistki”, „infernalistki”, „wpadającej to w romantyczną, to w religijną ekstazę”,  dla której „sprowokowana histeria” jest sposobem na „mistyczne zrozumienie rzeczywistości”.

 

***

LENINGRADZKI SPLEEN

Oleg Grigorjew (1943-1992) -

Marina Kołdobska: „В доме бывших нонконформистов на Пушкинской, д. 10 открыли памятнуюдоску поэта Олега Григорьева [W LATACH 90., NIE PAMIĘTAM KTÓRY TO BYŁ ROK, OTARŁEM SIĘ O TEN SQUAT. „OTARŁEM SIĘ” – NIE MIESZKAŁEM. UNIWERSYTET LENINGRADZKI / PETERSBURSKI ZAWSZE ZAPEWNIAŁ NOCLEGI – T.K.][24]. Хотя Григорьев - человек, которому меньше всего подходит мрамор. Его стихи стали частью питерского городского фольклора, а сам он - местной легендой. Ему приписывали все садистские куплеты, все детские страшилки, все перлы народного черного юмора. 

Я спросил электрика Петрова: 

«Для чего ты намотал на шею провод?» 

Петров мне ничего не отвечает, 

Только ботами по воздуху качает.

Григорьев умер 10 лет назад от алкоголизма, немного не дожив до 50. Чуть помладше шестидесятников, чуть постарше дворников и сторожей. Он писал в 70-80-е, это было время всенародно любимых алкоголиков. Пьянка тогда считалась признаком гражданского неповиновения. Однако лирические герои Венедикта Ерофеева, Владимира Высоцкого и даже Аркадия Северного до конца с авторами не совпадали. 
Олег Григорьев лирического героя не имел. Его персонаж - обормот у пивного ларька с опухшей битой рожей, в одежде с чужого плеча - сам Григорьев.

Кто-то верно назвал его спившимся ребенком. Официально он числился детским поэтом. 

Участковый стал в двери стучать. 

Я за ним в глазок следил, даже в оба.

С таким же успехом он мог стучать

В крышку моего гроба.

 
Девочка красивая

В кустах лежит нагой.

Другой бы изнасиловал,

А я лишь пнул ногой. 

Григорьев проследил падение homo soveticus'a до последней точки. В его стихах насилие - язык, на котором объясняются люди с померкшим сознанием. Ударить, трахнуть, съесть, убить - это понятно детям, зэкам, милиционерам, обитателям коммунальных квартир. 

В стихах и по жизни он продолжал питерскую традицию поэзии абсурда, который отменяет мораль вместе со смыслом. Мальчики и девочки его стихотворений - кровная родня старухам Хармса, мухам и блохам Олейникова, тараканам и бесам Достоевского. 

В начале 70-х годов Григорьев сел на два года за тунеядство (была такая модная статья). В 1989-м сел вторично - за то, что подрался с донимавшим его участковым милиционером. 

Разбил в туалете сосуд,

Соседи подали в суд.

Слева винтовка, справа винтовка.

Я себя чувствую как-то неловко”. 

Время было перестроечное, и совокупными усилиями творческой интеллигенции его от срока спасли. Крошечный зал суда под завязку набился именитыми и полуименитыми болельщиками. Зачитывали ходатайства от корифеев - Ахмадуллиной, Битова. 

Судья определенно не был готов к тому, что банальная история о драке хулигана-забулдыги превратится в «дело Бродского»-2. Решили замять. Как-то само собой забылось страшное обвинение в оскорблении государственных символов. Олег, в бешенстве сорвав с участкового шапку, плюнул на нее, а там на кокарде был герб СССР...

Жили мы тесным кругом,

Стоя на двух ногах.

То, что хотели сказать друг другу,

Было выколото на руках.

Oleg Ochapkin (1944-2008) – Poeta. Zmarł w petersburskim psychiatryku. 

Siergiej Stratanowski: „Олег Охапкин это один из самых замечательных поэтов и людей нашего поколения. Он 44-го года рождения, как ныне покойный Виктор Борисович Кривулин, и как я. Мы были тем, что сейчас можно назвать семидесятниками. В 70-е у нас уже не было никаких иллюзий, свойственных шестидесятникам. Поэзия Олега, а лучшие свои стихи он написал именно в 70-е годы, это и лирика, и некий духовный поиск. Он первый из нас обратился к христианству, обратился к Библии, и темы многих его стихов именно христианские, библейские. У него есть такие большие поэмы, как Испытание Иова, Судьба Ионы. Он все время проецировал свою жизнь на этих библейских персонажей. А судьба его сложилась тяжело - и писательская судьба, и человеческая. Достаточно сказать, что первый его сборник вышел только в 90-е годы, до этого был только самиздат и некоторые публикации за границей. Он проходил в 70-е годы свидетелем по делу Пореша, по делу христианского журнала «Община», и была реальная опасность, что его так же арестуют, и его постигнет судьба Пореша. К счастью, этого не случилось, но этот эпизод, который он очень тяжело переживал, как я помню его в этот период, к сожалению, способствовал развитию его болезни. В 90-е годы он часто попадал в больницу, но, я думаю, что толчок развитию болезни был дан именно этим процессом. Он был человеком замечательным, очень благожелательным, очень светлым. Хотя он не закончил никакого института, у него было среднее образование, тем не менее, он всегда меня поражал своими большими знаниями в поэзии и, вообще, в литературе, не говоря уже о религии и церковной жизни”[25].

Nekrolog: „Он был генетически, от природы верующим человеком, и христианская идея переживалась им как идея, обнаружимая во все времена, в том числе и до рождества Христова. Небо для Олега Охапкина никогда не было пусто, и его Одиссей тоже создан по образу и подобию Божию”. 

„Гул древней поэтической речи, речи, рассчитанной на храмовый резонанс, слышится в его стихах, и элегическая грусть нигде не переходит у поэта в противное христианскому чувству уныние. Поэтический путь Олега Охапкина мы бы определили двумя словами - радостный подвиг”.

Podpisy pod nekrologiem: К. Азадовский, А. Арьев. Н. Ашимбаева, Д. Бобышев, Ж. Бровина, Т. Буковская, Я. Гордин, Т. Горичева, Б. Иванов, Е. Игнатова, Т. Ковалькова, о. Борис Куприянов, О. Кушлина, А. Кушнер, В. Левитин, Б. Лихтенфельд, В. Мишин, В. Попов, В. Пореш, Е. Пудовкина, о. Константин Смирнов, С. Стратановский, П. Чейгин, Д. Шагин, М. Шемякин, В. Ширали.

Wiktor Sosnora (1936-2019) - 

            Wywiad Wiktora Buzinowa z Wiktorem Sosnorą: 

„ - Виктор Александрович, многим почитателям Вашего таланта очень трудно бывает определить, какое же направление в литературе Вы представляете? Вы ни на кого не похожи, а между тем логично было бы предположить, что какие-то предтечи и учителя у Вас все-таки были...

У меня ни поэтического кредо, ни самоопределения, какой я, - нет. Я не принадлежу ни к одному литературному направлению: ни к прошлым, хорошо известным, ни к модному постмодернизму. 

От кого пошел я, сказать трудно. Мои предтечи не очевидны. Корни тянутся ко многим источникам мировой литературы. Лишнее тому подтверждение - творческие премии, которые я получал в течение последних лет. Они носят имена столь непохожих друг на друга литераторов - поэта Аполлона Григорьева, романтика и славянофила, и кумира новых поколений Сергея Довлатова.

- А кстати, фамилия Соснора... Это - от сосен?

- Что значит фамилия Соснора - никто не знает. Слова «сосна» в польском языке нет. [UWAGA! KOLEJNY ROSJANIN PRETENDUJĄCY DO ZNAJOMOŚCI POLSKIEGO – T.K.] Вообще фамилия эта в одном ряду с другими ничего не значащими польскими фамилиями: Сосюра [? – T.K.], Бандера [? – T.K.], Стахура... Поляк ли я? Да, как бы на четверть поляк. Мой дед по отцу, небогатый шляхтич, родился в Луге. У него было там поместье. А женат он был на эстонке, в которой было намешано кровей - страшное дело: немецких и шотландских, финских, шведских и множество других. 

Дед служил в гвардии при Зимнем дворце. В январе 1905 года он, как и многие другие офицеры, сорвал с себя погоны. Царь, по его понятию, стрелял на Дворцовой в Бога. Ведь рабочие шли с иконами, солдаты стреляли по ним, а они прикрывались иконами...

Мать моя была по паспорту еврейка... Но и тут все не так просто. Ее отец был главным раввином Витебска, но женился на гувернантке, которая была француженкой, тоже с разными другими примесями кровей. Кстати, мой дед-раввин в 1918-м прятал у себя Марка Шагала, а потом и Казимира Малевича. Евреи Витебска очень недоброжелательно отнеслись к большевистским комиссарам и даже хотели их убить. А дед - прятал их. Он был человеком достаточно светским и знал, кто такие эти ребята... Деда потом расстреляли красные... 

Отец мой, сын бывшего гвардейского офицера, вместе с братом и двумя сестрами до войны выступал как акробат-эквилибрист в Ленинградском цирке. Мать была инженером-технологом... Я родился в Алупке, где отец тогда гастролировал вместе с цирком. Потом семья вернулась в Ленинград, жили на Невском, 61, так что меня можно считать дитем Невского проспекта.

Вы не сбились в подсчете профессий моих ближайших родственников? Ну а если говорить о моих генетических истоках, то это настоящий коктейль из 16 кровей. Кто я? Не знаю... Здесь, как и в литературе, предки, в большей степени повлиявшие на меня, - не очевидны...

- В предисловии к Всадникам академик Дмитрий Лихачев писал, что в период оккупации Вы жили в партизанском отряде, которым командовал Ваш родственник... 

- Я не помню, чтобы рассказывал подобное Лихачеву. Хотя в партизанском отряде волей обстоятельств я какое-то время действительно находился. Даже ранен был в голову. Но заслуг партизанских за собой не знаю. Слишком мал был еще. А вообще-то повоевать мне довелось. Но несколько позже... К этому был причастен мой отец. Он забрал меня к себе в польскую армию из Махачкалы, куда мы с бабушкой перебрались после того, как немцев погнали с Кубани. 

Поначалу отец воевал на Ленинградском фронте. Он командовал истребительным батальоном, а затем и полком. Это были камикадзе... Потом из поляков по паспорту стала создаваться польская армия. И в этой армии Рокоссовского [SOSNORA TWORZY NOWĄ HISTORIĘ POLSKI – T.K.] отец командовал двумя дивизиями, будучи по должности генералом дважды. [MITOMAN. SOSNORA CIERPIAŁ NAJWYRAŹNIEJ NA SYNDROM MÜNCHAUSENA!!! OJCIEC BYŁ PODPUŁKOWNIKIEM - T.K.] Для советской же армии он так и оставался полковником.

Я был два года сыном Войска Польского. Носил форму. Выполнял солдатские обязанности. Отец поблажек мне не давал, при штабе не держал. Я был снайпером. Но приходилось и швырять в танки бутылки с горючей смесью Молотова. За службу в Войске Польском я получил, как и все, крест Грюнвальда [NIE ZNALAZŁEM POTWIERDZENIA TEJ INFORMACJI – T.K.], который считается почетной наградой. После освобождения Варшавы отец стал ее военным комендантом. [NIEPRAWDA – T.K.] Жили мы на шикарной вилле в предместье - Праге. Там тогда квартировало все начальство. Варшава-то стояла разрушенной... 

- Теперь в советскую... Причем с самого детства неплохо подготовленным солдатом.

- Это оценили не сразу. Я призывался в артиллерийские и минометные войска. Служил вначале на зенитках на границе с Финляндией. Но потом рассмотрели, что я вынослив, хорошо тренирован, метко стреляю, быстро бегаю на лыжах, прыгаю с лыжного трамплина, - и отправили в десантники! Был я и дозиметристом. Находился в командировке на Новой Земле, когда там испытывалась водородная бомба. Об этих испытаниях теперь вспоминают открыто. Приводят десятки жутких, шокирующих подробностей. Я же остаюсь верен той подписке о неразглашении, которую когда-то давал. Хотя, конечно, вспомнить есть что. Бункер, в котором я находился, был самым близким к эпицентру взрыва... После испытаний я долго лечился в военном госпитале. Моя спина, грудь, поясница были покрыты фурункулами величиной с кулак. Спать мог только в подвешенном состоянии...

Но армейская служба меня все равно влекла. Это, видимо, наследственное. Думал поступить в Военную академию. Однако так и не сподобился. После армии, вернувшись в Ленинград, работал грузчиком, слесарем, электромонтажником, монометристом на турбостроительном заводе. Был одно время даже начальником цеха монометристов. Правда, в цехе числилось всего семь человек... 

Тогда же, работая на заводе, поступил на философский факультет Ленинградского университета. Учился заочно и очень долго. Не то семь, не то восемь лет. Что-то сдавал сразу за четыре курса, но оказывалось при этом, что по какой-то дисциплине имею «хвост» еще за первый курс. Диплом я так и не защищал. Но зато успел за время учебы стать профессиональным поэтом...

К «самиздату» я никогда никакого отношения не имел. Но случилось то, что случилось... В Ленинграде в ту пору были маленькие салончики, куда приходили художники, поэты. Был такой салончик и на Стремянной улице. Хозяин его, Боря Понизовский, много знал о театре... Он ставил домашние спектакли и вел с гостями всякие беседы про искусство. У него всегда толпилось много народу. Я там однажды прочитал кое-что из своих, казавшихся мне настоящими, стихов. Борис записывал на магнитофон. Зашел я к нему потом недели через две, а уже – «понеслось»: все приветствуют, все просят дать почитать... 

Так разлетелись по рукам, при этом всякий раз множась на пишмашинках, мои стихи. И вдруг - телефонный звонок из Москвы: «С Вами говорит Николай Асеев». Как Асеев? Это же - словно из потустороннего мира... Читал я его, конечно. И много. Любил даже. Но откуда он взялся? «Я, - говорит, - хочу заняться Вашими стихами. Это то, что за последние 30 лет меня тронуло. Приезжайте. У меня Ваша книга». Вот тебе и на! Оказывается, к мэтру уже поступила моя книга в самиздатовском обличии... 
Приехал я в Москву. Встретились мы с Асеевым, посидели над рукописью. И он - мне: «Надо издавать». Но как? Я умел собирать парашют, стрелять, прыгать с трамплина. Но как издавать поэтическую книгу о Киевской Руси, когда любой исторический сюжет, согласно установкам того времени, изучался - как бы где не оплошать! - в тройных окулярах. Асеев, видно, понял мои сомнения. Говорит: «Хорошо, я помогу». И стал излагать проект возможных действий: дескать, надо добраться до Лебедева, личного секретаря Хрущева... «А при чем здесь это?» - спрашиваю. А Асеев спокойно так объясняет, что потом можно будет сказать секретарю писательского союза Симонову, что, дескать, эту книгу уже читали там, на самом верху... 

В общем, я не ведаю точно, как осуществлялся проект, но малюсенькая книжечка, названная не по моей воле Январский ливень, вышла в 1962 году в Лениздате, и, слава Богу, в ней были сохранены некоторые из лучших моих переложений Слова о полку. Спасибо Асееву!

- Как это было?

- Асеев не раз говорил, что мне необходимо показаться в Европе. Дескать, здесь, в России, мои публикации могут остаться всего лишь эпизодом. А это было бы очень обидно... И вот однажды Николай Николаевич сказал мне, что позвонил Лиле Брик. Тридцать лет после смерти Маяковского не звонил. Но позвонил, потому что появился поэт, на которого бы ей надлежало взглянуть... 

Прошло какое-то время. Я выступал в Москве в Политехническом... И вот после окончания вечера ко мне подошла рыжеволосая женщина под руку с изящным армянином. Представились: Лиля Юрьевна Брик и Василий Абгарович Катанян. Это был ее муж... Спрашивают: «Вы сегодня ничем не заняты?» - «Ничем». – «Тогда поехали к нам. Мы приглашаем Вас на ужин». 

За свою жизнь я привык ко всяким неожиданностям. Но то, что случилось тогда в Москве, можно считать магическим знамением судьбы. С этого вечера 17 лет до самой своей смерти Брик занималась всеми моими литературными делами. И не только моими. У нее всегда была тысяча забот - начиная с Майи Плисецкой, которую надо было выпустить на большую сцену, до режиссера Параджанова, которому она отправляла посылки в тюрьму... 

Брик была из породы тех редких людей искусства, которые все понимают и стараются, чтобы и другие поняли то, что поняли они. В молодости ей суждено было стать профессиональной балериной, сниматься в кино; потом она занялась скульптурой и ваяла отличные работы, например, бронзовые портреты Маяковского и Осипа Брика. 

Выглядела она, как старинная русская аристократка. Огромные глаза и неувядающая манера жить на широкую ногу, с большим желанием любить, но и с не меньшим желанием, чтобы и ее любили. С одними она была «за стеклышком»: милый человек - и на этом конец; другим - помогала бесконечно. 

Но главным в ней был, пожалуй, божественный дар абсолютного поэтического слуха. Я это почувствовал сразу... И в полной мере мог убедиться в этом, когда она устроила в Париже первый там вечер советских поэтов: Ахматовой, Вознесенского, Кирсанова, Ахмадулиной, Мартынова, Слуцкого... Было в афише этого вечера и мое имя. 

Тогда я уже был знаком с ее сестрой Эльзой Триоле и Эльзиным мужем - Луи Арагоном. Вообще Триоле - и внешне, и внутренне - была полной противоположностью Лиле Брик. В Париже вокруг Триоле гнездилась компания известных европейских художников и поэтов. Были здесь и американцы, с которыми мне тоже приходилось водить знакомство. Во Франции я бывал многократно, жил там месяцами. Читал в нескольких университетах лекции по древнерусской литературе, а еще помогал освоить отстающим студентам произношение русских слов. Последнее, кстати, приносило неплохие заработки.

- А почему Вы не остались в Европе навсегда?

- В Европе надо родиться... Жизнь там тогда казалась мне, молодому, слишком прагматичной, жесткой. Ну а теперь, когда в жесткости отношений мы подравнялись, уезжать из России - нелепо. Мне шестьдесят шесть”[26].

Wadim Szefner (1914/1915-2002) – 

            Andriej Stolarow o twórczości Wadima Szefnera:

„От писателя остаются лишь книги, которые продолжают читать, и тогда писатель еще живет, становясь той странной метафизической величиной, с которой читатель невольно сравнивает себя. Или от писателя не остается вообще ничего, потому что книги, которые не читают, умирают быстрее, чем люди. И это «ничего» означает, что такого писателя не было.

Вадим Шефнер никаких должностей в литературе не занимал, я ни разу не слышал его по радио и не видел по телевидению, а две премии, Горьковская и Пушкинская, полученные уже на склоне лет, явились, скорее всего, эхом читательского признания. За писателя говорили его произведения, и этот голос был громче всех других голосов.

*** 

Внук двух адмиралов, шведского и немецкого, один из которых основал г. Владивосток (на всех картах мира значится бухта Шефнера), в жизни был предельно вежливым человеком. Когда случайно, на Конгрессе фантастов России, где Вадиму Шефнеру была вручена премия «Паладин», он услышал, что я уже много лет не могу купить повесть Сестра печали, то буквально через несколько дней почта доставила мне томик с дарственной надписью.

Тогда я прочел эту вещь в третий раз. 

Надо сказать, что это было рискованное занятие. Никогда не следует перечитывать книг, которые произвели на тебя впечатление в молодости. Человек с течением жизни меняется, и разочарование в книгах сравнимо с разочарованием в самом себе.

Сестру печали я читал, не отрываясь, весь вечер, забросив все другие дела. Мне казалось, что ничего важнее этого нет. И разве не за тем именно пишутся книги, чтобы вот так, однажды, неведомый автору человек, быть может совершенно случайно, открыл бы его роман и не мог бы уже оторваться, пока не будет прочитана последняя строчка? 

Все-таки книга - это больше, чем жизнь. Книга - это жизнь плюс что-то еще, что есть только в книге.

*** 

Популярность Вадима Шефнера была в свое время необычайной. Его прозу и особенно шуточные стихи цитировали наизусть. Можно было произнести в случайной компании: «Дверь закрой, болван, дурак, глупое создание», и кто-нибудь немедленно продолжал: «Умный, он закроет так, без напоминания». На человека, не читавшего Шефнера, в те годы смотрели как на необразованного.

Причем когда его первые «странные» повести появились сначала в журналах, а потом отдельными книгами, то никакого ажиотажа в официальной прессе они не вызвали. Вадим Шефнер был в те годы известен прежде всего как «серьезный поэт», и на забавы мастера в области иронической прозы критика внимания не обращала. Зато какими-то неведомыми путями, каким-то читательским колдовством слух о них расходился по всей стране, и они исчезали из магазинов едва ли не раньше, чем их успевали печатать. В семидесятые и восьмидесятые годы книги Вадима Шефнера нельзя было просто купить, их можно было только «достать»: по блату, в результате громадных усилий, и счастливый обладатель такого сборника с гордостью давал его почитать друзьям и приятелям. 

Это была уже не просто известность. Книга, которую передают из рук в руки, живет сама по себе. Она обретает собственную судьбу и становится знаком эпохи наравне с другими ее достижениями.

*** 

Конец 1960-х - начало 1970-х гг. было временем «бунтующего поколения». Это были годы, когда вроде бы благополучные студенты во Франции поджигали машины на улицах и строили баррикады, когда еще более благополучные американские их коллеги громили аудитории и изгоняли профессоров, когда Чехословакия, почувствовавшая воздух свободы, требовала «социализма с человеческим лицом».

Казалось, что меняющаяся Европа вот-вот обретет новую идею существования. 
Новая идея, однако, не появилась. Пассионарный порыв был поглощен изматывающим противостоянием двух сверхдержав. Война во Вьетнаме опустошила зыбкие евро-американские идеалы, а движение «пражской весны» было смято гусеницами советских танков.

Семидесятые годы стали временем политического удушья. Место жизни занял некий мертвенный ритуал. В Советском Союзе он именовался «эпохой зрелого социализма». Позже его назовут «эпохой застоя», эпохой гниения и деградации. 
В эти безнадежные годы Вадим Шефнер вдруг начинает писать книги о счастье - о людях, которые, казалось, не знают, что такое отчаяние, усталость и страх, о людях, с которыми происходят веселые, необыкновенные и смешные истории, о людях, которым даже в голову не приходит, что жизнь бессмысленна и ужасна.

Конечно, человек иногда переживает вторую молодость. Лион Фейхтвангер написал романтическую Испанскую балладу, когда ему было уже за семьдесят. Примерно в том же возрасте Бунин создал Темные аллеи - цикл новелл о любви, а Борису Пастернаку было за шестьдесят, когда он завершил роман Доктор Живаго. Странные, ни на что не похожие повести Вадима Шефнера начали появляться тогда, когда автор уже отметил свой полувековой юбилей. 

И все же дело было не только в этом. Сквозь одуряющую летаргию застоя писатель услышал то, чего не слышал никто, кроме него.

*** 

В его жизни вообще присутствовали разные странности. Фантастичны, например, сами обстоятельства появления его на свет. Вадим Шефнер родился на льду Финского залива, в конце декабря 1914 г. (по старому стилю), когда мать его на санях переправлялась из Кронштадта в Ораниенбаум. Или - он был дворянином, но в графе о «социальном происхождении», что в те времена имело решающее значение, писал «рабочий». Впрочем, это отчасти соответствовало действительности. Родственников Вадим Шефнер растерял еще в двадцатые годы, был беспризорником, свою трудовую деятельность начал именно на заводе.

Однако в литературе, где господствовал «социалистический реализм», он оставался именно дворянином. Причем помнил он не столько о правах данного статуса, каковых в советское время, естественно, и быть не могло, сколько об обязанностях, принимаемых на себя добровольно. Его герои не способны были совершать бесчестные или плохие поступки, понятий «выгодно» или «невыгодно» для них просто не существовало. Зато они хорошо представляли себе, что есть добро и что есть зло, и упорно строили жизнь в соответствии именно с этими представлениями. И как бы наивно, с нашей точки зрения, это ни выглядело, они, вероятно, были как раз такими, какими мы и были задуманы, какими мы, наверное, в принципе должны были стать и какими мы, несмотря на все наши усилия, так и не стали. 

Герои Вадима Шефнера необычайно искренни. Бытовое «технологическое» лицемерие им абсолютно не свойственно. Они словно только что родились, войдя в мир детства, и еще не успели постичь спасительных законов обыденности. В результате они натыкаются на все те многочисленные углы, которые наученный опытом человек спокойно обходит, они не способны и даже не пробуют добиться в жизни какого-либо «успеха». Но, расшибаясь о несуразицы быта, поступая нелепо, смешно и вызывая тем самым удивление окружающих, они достигают того, чего, вероятно, иным путем достичь невозможно. Они достигают любви и счастья.

*** 

Бросается в глаза удивительная особенность. В прозе Вадима Шефнера есть множество примет старого времени. Автор с необычайной легкостью создает атмосферу ленинградских улиц, дворов, атмосферу квартир, атмосферу человеческих отношений. Как существуют вселенные Толстого и Достоевского, как существует Петербург Гоголя, Блока и Белого, так существует и город Шефнера, расположенный, в основном, на его любимом Васильевском острове. Город, где фантастическое вырастает из повседневного, где судьба человека складывается из мелочей.

Однако в прозе Вадима Шефнера совершенно отсутствуют приметы советского времени. Он, кажется, даже не употребляет таких слов, как «партия», «светлое будущее», «советская власть». Как будто ничего этого нет. Люди в мире Вадима Шефнера живут как люди, а не как строители коммунизма. 

Вот что, вероятно, привлекало миллионы читателей. То, что человек рожден для любви, а не для осуществления грандиозных социальных задач. То, что он может быть счастлив, - и благодаря, и вопреки, и независимо ни от чего.

Наивная сила простых вещей. 
Прозрение очевидного.

Причем, единожды озарив человека, любовь уже никогда не заканчивается. 
Заканчивается только влюбленность.

А любовь длится столько, сколько длится собственно жизнь. 
В тот день, когда от нас ушел Вадим Шефнер, исчез из мира еще один человек.

В повести Сестра печали есть такие строчки: 

«Оттого что я не видел, как ее убило, и даже не знаю, где она похоронена, я не могу представить ее мертвой. Я помню ее только живую. Она живет в моей памяти, и когда меня не станет, ее не станет вместе со мной. Мы умрем в один и тот же миг, будто убитые одной молнией.

И в этот миг для нас кончится война».

*** 

Вот лучшее, что, на мой взгляд, можно сказать об авторе: «Он писал книги, он любил и, наверное, он был счастлив»”[27].

Władimir Ufland (1937-2007) -

Wywiad Dmitrija Grigorjewa z Władimirem Uflandem: 

„Страну Уфляндию впервые описал нобелевский лауреат Иосиф Бродский. Однако ее знали и знают многие русские писатели и поэты. В ней, например, любил гостить Сергей Довлатов, в нее иногда заглядывал Булат Окуджава. Причиной появления этой чудесной страны стал поэт Владимир Уфлянд, человек, с которым связано множество современных литературных легенд. В январе этого года он отпраздновал свой семидесятилетний юбилей. 

Война и Сталин 

— Часть вашего детства прошла не в Петербурге? 

— Моя мама работала инженером на Обуховском заводе и в августе 1941 года уехала вместе с заводом и со мной на Урал. Мне тогда было четыре года. Я хорошо помню теплушку, вагон, в котором мы ехали через всю Россию. Мы сидели на самодельных полках, и по.среди вагона горел костер, на котором что-то готовили. Но летом 1944 года мы уже вернулись в Ленинград и стали жить в доме на Ивановской улице, откуда во время войны была видна линия обороны. А в 1949 году моя семья переехала в центр, на улицу Рылеева, и я стал учиться в школе напротив дома Мурузи, где жил Иосиф Бродский. 

— Тогда вы с ним и познакомились? 

— Нет, это случилось позже. Он был младше меня на целых три года, я с такими маленькими тогда не разговаривал. С Бродским меня познакомили в конце пятидесятых, когда я уже в армии отслужил. Женя Рейн пригласил меня на его чтение, это был первый большой вечер Бродского. Он читал не очень внятно, кроме того, еще и пел, но все равно были видны талант и сила. После чтения Рейн спросил меня: «Ну, как тебе?». А я ответил: «Ты знаешь, я ни одного слова не понял, понял лишь, что это гениально». 

— Два известных поэта Михаил Еремин и Леонид Виноградов были вашими одноклассниками. Это магия места или заслуга учителей? 

— Школа была самая обычная. Учительница литературы до конца десятого класса долбила по учебнику и по хрестоматии. А в конце обучения она принесла в класс переписанные от руки тетрадки и стала читать нам оттуда стихи Ахматовой, Северянина. Мы говорим, дескать, а что же вы до этого нам мозги-то пудрили? Она ответила, мол, до этого нельзя было. Со смерти Сталина тогда прошел год, и она наконец поняла, что стало свободнее. 

После десятого класса Миша Еремин поступил на филфак Университета, а Леня Виноградов — на юридический. Я никуда не поступал, но начал ходить на филологический факультет в литобъединение, которое вел Леонид Хаустов. Там я познакомился с Рейном и Андреем Битовым. 

Петр Вайль и Саша Генис написали обо мне статью, где обозвали «лирическим абсурдистом». А я просто ходил в «филологическую школу», где Хаустов учил нас писать как можно правдивее. Но чем больше у меня на правду походило, тем больше абсурда появлялось. Ведь мы жили и живем в стране абсурда. 

Выставка в Эрмитаже 

— Довлатов о вас писал так: «Я об Уфлянде слышал давно. С пятьдесят восьмого года. И все, что слышал, казалось невероятным. Уфлянд (вес 52 кг) избил нескольких милиционеров… Уфлянд разрушил капитальную стену и вмонтировал туда холодильник… Дрессирует аквариумных рыб… Работает в географическом музее… экспонатом… Экспонирует свои рисунки в Эрмитаже…» Это правда? 

— Действительно, в Эрмитаже в 1964 году была наша выставка, которая длилась всего два дня: 31 марта ее открыли, а 1 апреля закрыли. Называлась она «Выставка рабочих Эрмитажа». Из-за нее потом сняли директора Эрмитажа Артамонова. Хотя его, бедного, в то время даже не было в городе, он уезжал в археологическую экспедицию. В Эрмитаже есть галерея Растрелли, тогда она представляла собой некий хламовник, где стояли деревянные щиты для передвижных экспозиций. И мы решили устроить там самостийную выставку рабочих Эрмитажа. А рабочими тогда были Миша Шемякин, Володя Овчинников… Сделали 600 билетов. 31 марта в Эрмитаж пришел народ и спрашивает: «Где тут у вас выставка рабочих?» А на входе говорят: «Ничего не знаем, что за выставка, откуда?». Тем не менее на открытие собралась целая толпа. 

— В Эрмитаж вы пришли после Университета? 

Истфак я не закончил из-за избиения милиционеров 31 декабря 1959 года. История обычная и в то же время абсурдная. Мы пришли в пивной бар большой компанией, с моей мамой, братом, друзьями. Все прошли в зал, а мы с приятелем сели в крутящиеся кресла и стали соревноваться, тем временем в зале кто-то опрокинул столик, разбил посуду и скрылся. А мой брат и мама находились рядом. И официанты их задержали: дескать, пока не заплатите за посуду, не уйдете. Когда пришла милиция, мой брат уже заплатил. 

Милиция спрашивает: «Кого забирать? Если никого не дадите забрать, мы к вам больше никогда по вызову не придем». Тогда официанты и говорят: «Ну, берите тех двоих, что крутились в креслах». Нас отвезли в отделение, стали избивать. Ну, мы ответили, как могли. В итоге нас упаковали в смирительные рубашки, руки привязали к ногам и в виде таких баранок перенесли в камеру. Потом четыре месяца велось следствие. И формулировка на суде была такая, что я один избил 12 милиционеров. Это даже лестно: ведь самый маленький был раза в два выше меня. К счастью, адвокат смог доказать, что милиционер ударил меня первым. 

А прокурор сказала мне на прощанье: «Я не могу своей юбкой прикрыть всю ленинградскую милицию». И вот меня выпустили, я возвращаюсь из «Крестов», иду по Литейному и возле «Большого дома» вдруг начинаю смеяться. Меня милиционер останавливает, мол, чего смеетесь, где ваши документы. Я ему показываю справку об освобождении. Он посмотрел на меня сурово и сказал: «Идите и больше никогда не смейтесь». Я, к счастью, его не послушался. 

А из института выгнали за неявку к экзаменам: справка из тюрьмы, увы, не больничный лист, не подействовала. 

Застой и перестройка 

— Был в вашей биографии и журнал «Костер»… 

— Да, я работал в журнале «Костер», но не как автор стихов, а как художник и автор головоломок. Каждый месяц я должен был рисовать страничку головоломок. Правда, два стихотворения они напечатали. 

Долго работал и на «Ленфильме», в отделе дубляжа. Дубляж одного индийского фильма приносил столько дохода, что окупал всю продукцию «Ленфильма» за год. Я делал перевод, литобработку, причем так, чтобы текст был эквивалентен артикуляции. Бельмондо в Великолепномпроизносит переведенные мной слова. 

А стихи писались в стол, их перепечатывали в самиздате. В журналы я их не посылал. 

— Их знали не только по перепечаткам, но и в «устной традиции». Иосиф Бродский на одном из вечеров не стал читать свои стихи, а наизусть прочел несколько ваших. 

— А Костя Кузьминский, который знал вообще все стихи наизусть, первую книгу Иосифа опубликовал целиком по своей памяти. Моя первая книга также вышла за границей, в издательстве «Ардис» в 1977 году. У меня есть уникальный авторский экземпляр. Одна американская студентка везла ее мне из-за границы, ей сказали, что на границе могут обыскивать, и она запихнула книгу под ремень. А когда действительно учинили досмотр, сильно вспотела. Так на обложке отпечатались следы — с одной стороны пряжка, складки одежды, с другой — следы пота. 

— Вас преследовал КГБ? 

— Не очень. Когда Александр Гинсбург [Гинзбург – Т.К.] выпустил первый том своего «Синтаксиса», меня, как и всех остальных, вызывали и допрашивали. Спросили: «Что вы хотели сказать своим стихотворением про Климентия Ефремовича Ворошилова?» Я ответил, что хотел выразить свое хорошее отношение к бывшему председателю Верховного Совета СССР. А Сашу Гинсбурга не смогли посадить за антисоветчину. Его посадили за подделку государственно важных документов. Он наклеил на чужой экзаменационный лист свою фотографию и вместо своего друга сдал колоссально трудный экзамен в Университет на физический факультет. И за это его посадили на два года. 

— А потом наступила перестройка. Какое влияние оказали на вас перемены в стране? 

— Я ее не воспринял никак: что я делал до перестройки, то делаю и после. Только дубляж фильмов теперь невыгоден, и я перестал работать на «Ленфильме». 

Меня стали приглашать за границу, я много путешествую. Мне довелось читать лекции в Соединенных Штатах. А предстоящим летом, возможно, поеду на поэтический фестиваль в Голландию. 

«Уфляндия — небольшая, но элегантная страна, — писал Иосиф Бродский, — по площади временами превосходящая Англию и Францию вместе взятые, временами скукоживающаяся до размеров кушетки». Остается добавить, что один раз побывав в ней, запоминаешь ее навсегда, и в сердце остается желание посещать ее снова и снова”[28]. 

Kari Unksowa (1941-1983) -

Wiktor Riezunkow:

„Кажется, в 1977 году, в глубокие застойные времена, когда и днем в Ленинграде было на удивление серо, сыро и сумрачно, волей благословенного случая я оказался в одной квартире возле Финляндского вокзала. В ней жила Поэтесса. Кари Унксова.

Можно ли было назвать эту квартиру «салоном»? И нет, и да. Штукатурка со стен осыпалась. Пол в длинном коридоре, к которому примыкали три комнаты, скрипел и готов был провалиться. На кухне бегали тараканы, а окна выходили в темный двор-колодец, прямо на помойку. 

Но зато какая жизнь, удивительная и насыщенная событиями, невероятными по тем временам, била ключом в стенах этой квартиры! Какие удивительные люди приходили сюда: Евгений Рухин, Анри Волохонский, Алексей Хвостенко, Иосиф Бродский, Глеб Богомолов, Валентин Тиль, Мария Самарин. Список можно продолжить... Какие здесь были встречи и беседы, чтения стихов и пение песен! Какие картины висели на этих обшарпанных стенах! 

Как-то известный московский литератор Зана Плавинская сказала: «Кари Унксова владела редким даром вмешиваться в судьбу, перевернуть жизнь и пустить ее по новому руслу». Мне кажется, к этим словам могут присоединиться все, кто ее знал.

Первый протест в Ленинграде 

Она родилась 21 октября 1941 года в Казахстане, в пригороде Алма-Аты. В 1965 году окончила геологический факультет Ленинградского университета. Писать стихи начала в детстве.

Что может быть еще нежнее речи... Нежнее речи - может - сопряженье Нежнее слова - может - напряженье Необходимой тяжести слогов.

Мы с друзьями в то время были молоды. Мы лишь два года как закончили школу, но жизнь вели легкомысленную и бурную. Мы не строили карьеры, работали кочегарами, сторожами, библиотекарями, курили марихуану, ездили автостопом, тусовались в «Сайгоне» и на подпольных сейшенах. Отчаявшись издаваться где-либо, мы печатали свои сборники стихов или прозу на машинках и распространяли среди друзей. Я носил свои сборники к Кари Унксовой, в то время уже известной в Москве и в Ленинграде поэтессе. 

Известной, конечно, в андеграунде. Невысокая, с коричневыми глазами, темными волосами, с удивительной улыбкой она принимала отпечатанные странички, а потом мы начинали пить крепкий чай, и мне рассказывали о Гурджиеве, о Кастанеде, о Махабхарате - в общем, о том, о чем я тогда и представления не имел. И, конечно, о рок-музыке.

Рок-музыка - точнее, рок-культура - в те годы стала центральной темой наших разговоров. Это было понятно: в городе уже существовали многочисленные нелегальные группы, вовсю распространялись кассеты с записью подпольных концертов, в стране стали появляться самиздатовские журналы, посвященные рок-культуре. 

Насколько напряженной была атмосфера в стране, где власти не допускали ни малейшего проникновения элементов рок-культуры с «зловонного» Запада, свидетельствует следующая история. 4 июля 1978 года в Ленинграде ожидался приезд Карлоса Сантаны и группы «Бич Бойс». Неизвестно, откуда и каким образом просочившаяся накануне заметка (кажется, в газету «Вечерний Ленинград») об их концерте на Дворцовой площади, вызвала среди молодежи переполох. К семи часам вечера - времени начала концерта - на Дворцовой собрались уже 5-7 тысяч. 

Некий молодой человек выступил с Александрийского столпа и, заявив, что в России нет свободы музыки и рока, призвал пойти всех в редакцию «Вечерки», чтобы выяснить, почему отменили концерт. 

И все мы пошли сквозь арку Главного штаба на Невский проспект, скандируя: «Сантана!» Первый ОМОН стоял возле ресторана «Кавказский». Народу было - от Казанского собора до Адмиралтейства. Омоновцы клиньями рассекли толпу (так же, как в марте этого года «Марш несогласных»), и все рассыпались на улицы вдоль Невского. Походив около часу по городу, мы вернулись на Дворцовую и там обнаружили двадцатитысячную толпу. Выступали люди. Выступали и пели песни.

Вдруг со стороны Фонтанки стремительно выехали шесть поливальных машин и стали всех мочить в прямом смысле этого слова. Поднялась паника. Но разогнать всех удалось только к полуночи. На Дворцовой остались валяться мужские ботинки, женские туфельки и какие-то тряпки. 

Это было первое массовое протестное выступление в Ленинграде. Первое с 1917 года и первое накануне перестройки. Причем весьма символично, что протестанты двигались от Эрмитажа через арку Главного штаба на Невский, а не наоборот, как это было в 1917 году. В этом «возвратном движении», а также и в том, что люди скандировали слово «Сантана!», которое слышалось как «Сатана!», заключается, по моему мнению, сакральный смысл той демонстрации 4 июля 1978 года. И, что важно, оно имело, скорее, культурный, а именно, рок-культурный характер, а не политический.

Камерное творчество 

Это событие у Кари Унксовой широко обсуждалось. Ясно было одно: мы стоим на пороге кризиса, и, если власти не примут меры, что-то произойдет.

Целый год потребовалось советской власти, чтобы осознать эту простую истину. 28 августа 1979 года вечером по телефонам было разослано сообщение о том, что у Михайловского замка должен состояться концерт группы «Аквариум». К этому времени там собрались несколько десятков человек. Концерт не состоялся. Большинство пришедших были задержаны. В КПЗ в одной камере оказались и мы: Кари Унксова, бард Андрей Изюмский, лидер группы «Россияне» Жора Ордановский, музыкант Михаил Малин, а также еще несколько человек. 

Именно в этой камере было принято решение написать обращение в Ленгорисполком с призывом, во избежание массовых протестов молодежи, открыть в нашем городе рок-клуб. Решено было собрать под этим обращением подписи самых разных людей.

Тогда нас продержали 16 часов. Допрашивали мужчины в штатском. Не помню сейчас судьбу этого обращения, к которому Кари Унксова имела самое прямое отношение. Впрочем, подобных инициатив с 1973 по 1981 гг, когда, собственно, рок-клуб и появился, было не менее четырех. Мне кажется, что власти просто не могли уже больше сопротивляться. 

1979 год выдался для Кари Унксовой тяжелым, определившим всю дальнейшую ее короткую жизнь. Именно в этот год в Ленинграде вышел в свет первый самиздатовский феминистский журнал «Женщины и Россия», в создании и распространении которого она приняла участие. Журнал был быстро изъят кагэбэшниками, однако попал на Запад и там вызвал настоящий шок у общественности. Он был сразу переведен на французский, затем португальский, японский и другие языки.

КГБ был в ярости. Некоторых авторов журнала - Наталью Малоховскую, Татьяну Горичеву и Татьяну Мамонову - выслали из страны, а за всеми другими была установлена слежка. В том же 1979 году Кари Унксова совместно с художником Глебом Богомоловым подписывает обращение к мировой общественности с призывом защитить Фонд свободного современного искусства, создатель которого - Георгий Михайлов - преследовался неоднократно КГБ и картины которого кагэбэшники неоднократно разворовывали. Кстати, сегодня Фонд современного искусства Георгия Михайлова опять подвергается со стороны властей репрессиям. Советские времена возвращаются!

За десять дней до свободы 

Разумеется, я не могу, да и не имею никакого права, претендовать на знание всего того, что сделала Кари Унксова за те шесть лет, которые я ее знал. В частности, на знание того, что было сделано в правозащитном движении. Тем более правозащитники в то время, по вполне понятным причинам, не всякому близкому другу доверяли судьбы других людей. 

В 1982 году Кари Унксова готовит в самиздате альманах «Наша Личная Ответственность». В него вошли, кроме ее собственных стихов, стихи поэта Андрея Изюмского, художника Алексея Соболева и мои. Но, главное, в тот же год было собрано полное шеститомное собрание Кари Унксовой. Но до сих пор это собрание стихов еще не издано.

Власти не смогли простить Кари Унксовой ее правозащитной деятельности. Они не могли простить свободолюбия, которому мы всегда у нее учились. После многочисленных арестов, всевозможных угроз, издевательств, обысков, анонимок и даже задержания на 15 суток за хулиганство (надо было знать Кари - какой она хулиган!), КГБ потребовал от нее согласия на эмиграцию. 

Но уехать она не успела. 4 июля 1983 года, за десять суток до отъезда, ее сбила машина. Через несколько часов Кари, не приходя в сознание, умерла. Расследования не проводилось. Дочери ее, Ладе, было тогда семнадцать лет, а сыну, Алексею, лишь восемь.

Стихи Кари Унксовой вышли в свет только в 1985 году сборником КАРИ в израильском издательстве «Лира». Но говорить о ее стихах не буду. Их надо слышать и читать.

Прощай, Поэзия! Не мир тебя подъемлет Но меч поставил сторожем дороги Там где - вдали - кончаются тревоги Взаимопроникающих границ. Всесилие твое увы ничтожно, И я последний возлагаю камень И может быть прекраснейший последний Дабы уйти под хрип и пенье птиц. Прозрачней слез и теплым словно сердце Он будет стыть пока проходят годы Он будет стыть но привлекать вниманье Ничтожным замедлением души - И ты прохожий перед тем как птицей И ты прохожий перед тем как - веткой По мне минуту эту не спеши”[29].

 

***

INNA / NOWA LITERATURA

Pojęciem „nowa literatura” posłużył się Iwor Siewierin na określenie nowych zjawisk w literaturze rosyjskiej lat siedemdziesiątych i osiemdziesiątych: konceptualizmu, postmodernizmu, literatury niekanonicznie tendencyjnej. Z kolei o „innej literaturze” pisał Wiktor Jerofiejew w Rosyjskich kwiatach zła: „Z politycznego punktu widzenia inna literaturabyła ‘niejasna’, co budziło nieufność przeciwstawnych obozów ideologicznych. Nie cierpiała na sowietyzm, była jednak raczej niesowiecka niż antysowiecka. Powściągliwie odnosiła się do piśmiennictwa dysydenckiego: to wydawało się jej ideowym przenicowaniem literatury konformistycznej, z którą łączyła je wyraźna wspólnota kryteriów estetycznych. Inna literatura uczyła się u dziwnej (z punktu widzenia oświeconej rosyjskiej świadomości) zbieraniny mistrzów: Gogola i markiza de Sade’a, dekadentów z początku wieków i surrealistów, mistyków i Beatlesów, Andrieja Płatonowa i Leonida Dobyczina, Nabokova i Borgesa. Lubiła Pounda i transracjonalizm oberiutów, przeboje Hollywoodu, pop-art i bandyckie pieśni, stalinowskie drapacze chmur i zachodni postmodernizm. […]. W literaturze, w której pachniały niegdyś polne kwiaty i siano, pojawiły się nowe zapachy. To smród. Śmierdzi wszystko: śmierć, seks, starość, złe jedzenie, życie codzienne. Na pierwszy plan wysuwają się tematy przemocy, sadystycznej agresji, rozbitego życia. W szybkim tempie zwiększa się liczba zabójstw, zgwałceń, deprawacji, skrobanek, tortur, scen różnego rodzaju poniżenia (wojsko, więzienie, chuligani), zboczeń seksualnych. Uchyla się wiara w rozum, rośnie rola nieszczęśliwych wypadków i przypadku w ogóle. W coraz mniejszym stopniu interesuje pisarzy życie zawodowe bohaterów, którzy z reguły nie mają żadnej określonej profesji ani spójnego życiorysu. Wielu bohaterów to obłąkani albo niedorozwinięci umysłowo. Miejsce prozy psychologicznej zajmuje psychopatologiczna. Punktem wyjścia innej literatury jest piekło” (tłum. A. Pomorski).

 

***

KONCEPTUALIZM MOSKIEWSKI

Termin konceptualizm moskiewski pojawił się – jak twierdzi Iwor Siewierin – w latach siedemdziesiątych, najpierw w odniesieniu do pewnych zjawisk w malarstwie awangardowym, a następnie przeniesiony został do literatury (Dmitrij Prigow, Wsiewołod Niekrasow, Władimir Sorokin, Lew Rubinsztejn), tworząc efekt metaliteratury, gdyż okazało się – zdaniem Siewierina – że „literacka niedrożność doprowadziła do uświadomienia sobie niemożności dalszego opisu i intelektualnego zrozumienia świata bez refleksji odnoszącej się do literatury wcześniejszej”. Podmiot liryczny Prigowa, funkcjonujący w warunkach „nadmiaru / przesytu ideologicznego”, jest w stanie posługiwać się jedynie aprobującymi formułami i odpowiednimi stereotypami do określenia każdego zjawiska rzeczywistości. Wsiewołod Niekrasow prowadzi prowokacyjną grę ze schematami zrodzonymi przez świadomość masową. Sorokin posługuje się prymitywizmem, by wydobyć ze starych rzeczy ich wewnętrzną konstrukcję, formuły w nich zawarte. Z kolei teksty Rubinsztejna to „rejestry / wykazy pojęć, katalogizacja wypowiedzi”, anatomizujących sytuację powstawania kolejnego schematu ideologicznego lub poetyckiego. „Inna literatura – pisze Wiktor Jerofiejew – z konieczności ma do czynienia z martwym słowem. Można ją starannie uszminkować, ale trudno reanimować. Rosyjskie słowo epoki sowieckiej, tylekroć padając łupem ideałów, entuzjastów, obietnic i haseł, doszło [do] lat siedemdziesiątych już w stanie słowa-mumii, słowa-widma. Zamordowany język nie poddaje się leczeniu. Moskiewski konceptualizm – hermetyczny, bezkompromisowy, ironiczny i wyniosły – łączy w sobie zupełne wyobcowanie ze słowa z najzupełniejszą rozpaczą ukrytą w podtekście. Wyrosły z naśladownictwa soc-artu w malarstwie, transformując estetykę socrealizmu w formę socjodramy, z początku odczytywany bywał jako protest, bliski dysydenctwu w sztuce swoim dydaktycznym celem. Pole gry rozszerzało się jednak, przeobrażało w samoistny żywioł, nie związany bezpośrednio z politycznym wyzwaniem. Chociaż konceptualizm neguje życiowe odniesienie własnego słowa i obstaje przy intertekstualności, słowo to odczytuje się jako wyraz podejrzliwości wobec życia z jego nużącą powtarzalnością, skończoną liczbą ruchów, co wprost wiąże konceptualizm z literaturą zła” (tłum. Adam Pomorski). Oczywiste są związki wymienionych pisarzy z malarzami konceptualistami (Erikiem Bułatowem, 1933-2025, zm. w Paryżu; Iwanem Czujkowem, 1935-2020, zm. w Kolonii; Jurijem Dyszlenką, 1936-1995, zm. w Nowym Jorku; Rimmą, ur. 1951 i Walerijem Gierłowinami, ur. 1945, od 1979 roku mieszkają w USA; Ilją Kabakowem, 1933-2023, zm. w Nowym Jorku; Andriejem Monastyrskim, ur. 1949; Olegiem Wasiljewem, 1931-2013, zm. w Saint Paul, Minnesota, USA), „którzy również znajdują się poza granicami malarstwa jako sztuki i tworzą nie przedstawienia [изображения], lecz «przedstawienia przedstawień», śledzą życie słowa i pojęć ideologicznych w wizualnej i malarskiej przestrzeni, wykorzystując w tym celu obce światopoglądowo i malarsko intencje” (Iwor Siewierin).

Konceptualizm moskiewski w swoim okresie burzy i naporu (lata 70.-80.) liczył około 50 twórców (poetów, muzyków, malarzy). 

Московский концептуализм. Составители Екатерина Дёготь, Вадим Захаров, „World Art. Музей” №15/16, 2005, https://anticvarium.ru/lot/show/84579. Dostęp: 19.12.2025.

 

Jedną ze sztandarowych postaci konceptualizmu moskiewskiego był Lew Rubinsztejn (1947-2024), twórca kart-artu. „[…] Kompletując katalogi biblioteczne – mówił w rozmowie z Anną Żebrowską – stale byłem zajęty własną twórczością i poszczególne strofki wierszy notowałem na tym, co było pod ręką – na fiszkach. Aż zrozumiałem, że kartka z fragmentem utworu jest swego rodzaju jednostką rytmiczną i nabiera innego ciężaru gatunkowego. Sam utwór, rozpisany na wiele fiszek, staje się obiektem z pogranicza literatury i sztuk wizualnych. Nie jest już płaski, przypomina talie kart, w których zamiast dam i siódemek są linijki wierszy, repliki dialogu, remarki sceniczne, cytaty. Można je wyjmować z kontekstu, umieszczać w innym, póki nie osiągnie się oczekiwanego efektu”. 

            Warto zwrócić uwagę na to, że petersburżanie / leningradczycy – zarówno ci z kręgu literatury oficjalnej, jak i nieoficjalnej, drugoobiegowej pozostawali wierni sztuce, nazwijmy ją umownie, tradycyjnej. Eksperymentowanie pozostawało domeną moskwian. Lew Rubinsztejn w rozmowie z Anną Żebrowską zauważył: „[…] Tamtejszy [leningradzki] underground funkcjonował w innym paradygmacie. Myślę tu o Brodskim i jego kręgu, gdzie był Bobyszew, Najman, Rejn, a także o młodszych – Wiktorze Kriwulinie, Jelenie Szwarc, Siergieju Stratanowskim. To oczywiście bardzo różni twórcy, ale wszyscy uważali się za spadkobierców srebrnego wieku literatury rosyjskiej. Głosili, że po roku 1917 kultura w Rosji została zniszczona, a ich zadaniem jest ją odbudować. Natomiast Moskwa uważała, że kultura istnieje zawsze i rozwija się w każdych warunkach. Leningrad admirował styl wzniosły i gardził językiem sowieckim, za to myśmy żyli współczesnością i kąpaliśmy się w jej stylistyce”. 

            Rozmowa Jeleny Siemionowej z Lwem Rubinsztejnem: 

„– Лев Семенович, ваши «картотечные» произведения похожи на мантру, дающую не сиюминутное, а пролонгированное непрогнозируемое действие, выражающееся в виде неожиданных мыслей, творческих решений. Предусмотрено ли такое воздействие?

– Ну, бог его знает. В каком-то смысле да. Возможно, это идет от китайщины, которой мы увлекались в 70-е, но сознательно я, конечно, эту мантрическую сторону не программирую и не стилизую. Но если у вас, как у читателя или слушателя, такое возникает, это хорошо. Для меня важнее другие вещи. Я вообще все время решаю, как это ни странно, какие-то технические проблемы. Вот, например, откуда взялась карточка. Карточка дисциплинирует. На ней должен быть дан фрагмент: не длиннее, чем тот, который на ней поместится. Для меня важно ритмическое сочетание разных фрагментов, ассоциируемых с разными словесными жанрами – прозой, стихом, сценической ремаркой, квазифрагментом из квазифилософского сочинения. Теоретически для меня важно их соединение, столкновение, чередование, нарушение ожидания. Читатель ждет уж рифмы «розы», но он ее не получит.

– Вообще как началась история с библиотечными карточками?

– Все началось в 1974–1975 годах. Есть внешнее объяснение, мало что раскрывающее. Я три года служил в библиотеке, и эти карточки всегда были у меня под рукой, потому что я занимался каталогом. На них я записывал черновые строки, когда что-то сочинял. Видимо, они навели меня на эту идею. Но это все-таки внешняя сторона. Внутренняя, я думаю, более интересная и серьезная. В те годы я был тесно и плотно и, как мне казалось, навсегда связан с ситуацией самиздата. Поскольку ни я, ни мое ближайшее окружение не помышляли о Гуттенберге, я в какой-то момент испытал необходимость в выпуске самиздата. Была некая социальная культурная ущербность в том, что человек писал стихи и они потом лежали в столе. Человек писал книги, которые книгами не становились. Тогда не только я, а многие люди моего круга стали заниматься авторскими книжками – книжками как предметами, как объектами. Книжками, даже не требующими тиража. Мы завидовали нашим друзьям-художникам. Их тоже, конечно, не выставляли, но картины сами по себе были некоторой презентацией независимо от того, где они находились. А рукопись – это не книга. Я думал, как преодолеть эту ситуацию. А в смысле поэтической материи мне очень хотелось преодолеть плоскость листа, сломать столбик, которым пишутся стихи. Сломать плоскость и придать объем, причем не в метафорическом, а в самом буквальном физическом смысле. Мне показалось, что стопка карточек – это текст. Это модель не только письма, но это и модель восприятия. Потому что когда мы читаем текст, мы тоже снимаем слои, как в археологии. Что-то прочли, поняли, идем вглубь. Я сделал первую картотеку и не думал, что буду продолжать. У меня был целый год, когда моя работа с визуализацией текста принимала разные формы. Я, например, что-то записывал на винных этикетках или спичечных коробках. Или у меня был текст, который существовал в виде связки писем в конвертах – в каждом конверте было короткое сообщение. Меня интересовали вещи, которые потом стали называть «альтернативными носителями». Не просто бумажка с машинописным текстом, а что-то концептуальное. И в этом ряду однажды возникла картотека, потом – вторая, третья. Я разрабатывал этот жанр около 20 лет.

– Владислав Кулаков в статье Минимализм: стратегия и тактика пишет: «Лев Рубинштейн накапливает поэтический эффект по крупицам, ‘малыми воздействиями’. Фактура речи его не интересует – наоборот, всячески нивелируется. Лев Рубинштейн работает, по сути, с ‘пустыми» объектами, с голыми структурами’». Согласны ли вы с таким определением?

– Он очень красиво написал, но я бы поспорил, потому что фактура речи меня, конечно, очень интересует. Либо он не уловил это обстоятельство, либо оно не уложилось в его концепцию. Исследователи часто игнорируют то, что не укладывается в их систему. По секрету скажу, фактура речи – это как раз то, что меня больше всего интересует. Поэтому я неутомимо и иногда даже на грани неприличности подслушиваю чужие телефонные разговоры в метро. Особенно почему-то люблю разговоры дам в метро. Это просто наслаждение. Я не знаю, о чем они говорят, мне все равно. Я подслушиваю не содержание, а порядок слов, сочетание низкого с высоким, которое я обожаю. В свое время великий Зощенко из этого создал целую поэтику.

– Вас величают «основоположником московского концептуализма». Было бы интересно услышать от вас определение этого стиля.

– Основоположником – это сильно сказано. Если только «один из». Потому что понятие «концептуализм» возникло спонтанно одновременно в нескольких разных «грибницах». Более того, сначала некоторое время каждый из персонажей существовал отдельно и не всегда о другом подозревал. С поэтом Некрасовым, Всеволодом Николаевичем, мы познакомились в 1977 году, когда я уже делал свои картотеки, а он работал в своей эстетике с середины 60-х годов. С Приговым я познакомился тоже в 1977-м. Мы все уже были готовые люди, поэтому так называемой школы не было. На Западе концептуализм существовал как направление в изобразительном искусстве 60–70-х годов, которое пришло на смену поп-арту, и его главным принципом была замена изображения идеей изображения. Условно говоря, художнику достаточно написать на холсте: «Здесь изображена обнаженная натура». Потом этим стали пользоваться (не зная о том, что это существует на Западе) наши художники. У Ильи Кабакова в конце 60-х была картина – большой площади лист оргалита, монохромно закрашенный какой-то некрасивой коричневой краской, в середине был вбит гвоздь, а внизу написано: «Кто вбил этот гвоздь?» В 1979 году философ, культуролог, искусствовед Борис Гройс, ныне профессор славистики в Нью-Йоркском университете, приехал в Москву из Ленинграда, со всеми быстро познакомился и всем быстро все про них же и объяснил. До этого мы как бы жили вне терминологического обеспечения. Работали и работали. Он придумал термин «московский романтический (почему-то) концептуализм», написал большую статью, и некоторые из нас оказались персоналиями – я, Андрей Монастырский, Иван Чуйков, Всеволод Некрасов. Так в общественном сознании все и возникло. А в моем случае концептуализм был той точкой, в которой вербальное сошлось с визуальным. В этой точке что-то вспыхнуло. Мои друзья – художники того времени пытались вербализировать изображения: они на холстах не столько рисовали, сколько писали. А поэты, наоборот, двигались в сторону изобразительного искусства, и в какой-то момент мы встретились. Эта станция, наверное, и называлась «концептуализм». Вообще смысл концептуализма в том, что называние объекта важнее самого объекта. Если говорить языком семиотики – замена денотата знаком.

– Ваша проза – это некое философско-ироническое социокультурное размышление. Еще возникает ассоциация с Жаком Эффелем, нарисовавшим в карикатурах «Сотворение мира». А кем вы себя считаете – художником, поэтом, философом, сатириком?

– Давайте методом исключения: сатириком не считаю, художником – отчасти да. Философа исключаю, потому что слишком почтительно отношусь к академическому знанию, люблю и уважаю философию настолько, чтобы к себе не применять. Никакой я не философ, философию знаю плохо. Если только в метафорическом смысле, то есть человек, умеющий что-то формулировать. О философии остроумно однажды выразился покойный философ Александр Пятигорский. К нему пристали, чтобы он объяснил, что такое на сегодняшний день философия. Он сказал, что сегодня философии никакой нет, а есть некоторое количество философствующих людей, которых интересует проблема «философского». «А что такое «философское?» – спросили его. Он пояснил на примере. Одна женщина жаловалась другой, что все в жизни плохо: муж пьет, дети от рук отбились, родители болеют. А другая ей говорит: «Отнесись к этому философски». «Это как?» – удивилась первая. «Не думай!» Вот так объяснил Пятигорский «философское».

– Вообще так ли важно определение жанров? Артемий Троицкий, который всю жизнь классифицировал музыкальные стили, сейчас этим пренебрегает. 

– Это очень интересный вопрос. Для меня, так же как для Темы Троицкого, деления на жанры на сегодняшний день не существует, но оно также не существует для тех людей, которые не знают, что существуют разные жанры. Понимаете, к чему я веду? К тому, что игнорировать или свободно нарушать границы разных жанров может позволять себе только человек, который хорошо в этом ориентируется. К сожалению, что такое жанры и что у каждого из них есть свой набор условностей, знают не все. Отсюда проистекает много забавных, а иногда и не очень, последствий. Я перед тем, как к вам приехать, написал на Facebook маленький текстик. Вспомнил давний эпизод, рассказанный моим приятелем, который когда-то учился в консерватории и жил в общежитии. И конечно, там были всякие вечеринки, посиделки. И вот в компании выпивающих и резвящихся студентов кто-то пропел знаменитую частушку «Мимо тещиного дома я без шуток не хожу…». Все, конечно, рассмеялись, но человек, который был родом с Северного Кавказа, причем из села, ничуть не рассмеялся, а, наоборот, страшно покраснел и гневно сказал: «Хорошие шутки, слушай! За такие шутки убивать надо! Старших надо уважать». То есть он не понимал, что такое частушка и почему в этой компании такую частушку петь можно. Это случай забавный. Но когда на таком уровне аргументированности орудуют прокуратуры, министры культуры или следственные комитеты, это уже не смешно. Ведь вся история с оскорблениями чувств – она, в общем, как раз этого происхождения. Когда люди не знают разницы между прямым и переносным значениями, между высказыванием автора и его персонажа. Это одна из причин национальных и религиозных конфликтов.

– Что для вас свобода художественного высказывания, можно ли в литературе, искусстве проводить запретную грань?

– Свобода творчества – вещь абсолютная и не подвергается никаким сомнениям, на мой взгляд. Что касается запретов, они могут быть, но их устанавливает сам автор. Это вопрос его нравственного чутья, его вкуса или его представлений о приличном и неприличном. Вообще такие вещи ничем, кроме конвенций и воспитания, не достигаются. Запреты, идущие извне, будут достигать всегда обратного эффекта. Настоящий художник не любит, когда его кто-то ограничивает. Сам может. Я, например, люблю материться. Но в присутствии людей, про которых я знаю, что они этого очень не любят, я этого делать не буду. Я не люблю обижать людей. А если мне кто-то скажет, что здесь запрещено материться, я скорее всего буду это делать.

– Можно ли употреблять мат в литературе, фильмах, СМИ?

– Разумеется. Ну как же? Это наш язык. Тут стоит вернуться к вопросу о жанрах, где я говорил, что люди путают авторское высказывание с высказыванием персонажа. Мат, который цитируется, возможен, если персонаж так разговаривает. Если же автор использует мат от своего имени, это, мне кажется, требует важной мотивации, если автор считает, что это действительно необходимо. Мат – это, безусловно, область языка, и очень важная. Но в силу исторических обстоятельств она сакрализована. Значит, этим пользоваться можно и нужно, но – всегда думая зачем. Что касается использования мата в СМИ, есть же разные способы запикивания на телевидении и использование звездочек в газетах. Просто бывают случаи, что без этого не обойтись”[30].

 

***

POSTMODERNIZM

„Лайф из лайф”

(„Opus” - Ewald Pfleger, Kurt-Rene Plisnier, Günter Grasmuck, 

Niki Gruber, Herwig Rüdisser)

 

Bogusław Szpytma tak zreferował podstawowe poglądy Johna Bartha zawarte w jego eseju Literatura wyczerpania: 

„- literatura wyczerpała żywe źródło swojego rozwoju; w literaturze ‘wszystko już było’, od Homera do współczesności, wszelkie możliwe motywy, tematy, tropy zostały wykorzystane;

- w związku z tym jedynym możliwym wyjściem z sytuacji jest gra już istniejącymi w literaturze konwencjami, motywami, mitami, tematami itd. A więc literatura współczesna może polegać jedynie na parodiowaniu siebie”.

Warto również przywołać opinię Włodzimierza Boleckiego: „W społeczeństwach, które teksty postmodernistyczne mają ambicję «reprezentować», definitywnie skończył się podział na kulturę wysoką i niską, tzn. że literatura «postmodernistyczna», tak jak architektura i cała sztuka, chce być sztuką tzw. «podwójnego kodowania». Jej adresat może dostrzec grę przywołań, eklektyzm stylów, czy nagromadzenie cytatów, ale równie dobrze może poprzestać na powierzchni układów fabularnych czy ikonicznych”. 

W Rosji postmodernizm jest postrzegany jako jeden z nurtów współtworzących nową / inną literaturę. W utworach Saszy Sokołowa, Jewgienija Popowa, Wiktora Jerofiejewa, Eduarda Limonowa, Borisa Kudriakowa, Jewgienija Charitonowa, Władimira Sorokina, Wiktora Pielewina, Sławy Mogutina, Igora Jarkiewicza nie odnajdziemy – jak zauważa Iwor Siewierin – intelektualnych dygresji czy rozważań o moralności. Postmoderniści są bowiem przekonani, że celem sztuki – której w ich mniemaniu nie można rozpatrywać w kategoriach moralna-amoralna, ponieważ jest immoralna – nie powinno być wyjaśnianie czegokolwiek. Stąd też programowa nieobecność w ich tekstach, choć nie posunięta tak daleko jak u konceptualistów, kategorycznych twierdzeń, wyroków, ocen. W zamian proponuje się odbiorcy całkowitą „beznamiętność, antypsychologizm, terapię szokową, alogiczną błazenadę, epatującą ironię” (Siewierin). Łączy też postmodernistów rosyjskich zafascynowanie bohaterem egzotycznym – nie geograficznie czy kulturowo, lecz obyczajowo (homoseksualiści, prostytutki, dewianci seksualni). Wielu czytelników, w tym również profesjonalnych krytyków literackich, nie dostrzegało w ich pisarstwie misternej mistyfikacji i chętnie utożsamiało narratorów-homoseksualistów z tekstów Charitonowa czy Limonowa z autorami. Utwory przedstawicieli tego nurtu są najczęściej stylizowane na dzienniki, komentarze, przypisy, epistoły. Kontekst – jak pisze Wiaczesław Kuricyn – jest dla nich ważniejszy od tekstu, a strategia zachowań („bycie literatem”) – od samej literatury. W tej sytuacji postmodernizm przestaje być kierunkiem czy szkołą, a staje się sytuacją mentalną, w której sprawą najważniejszą jest opanowanie sztuki gestykulacji społecznej (należy do tego m.in. umiejętność funkcjonowania w wielkim świecie – towarzystwo, rauty, salony, rozeznanie i swobodne poruszanie się w kręgu modnych nowości intelektualnych, ale też posiadanie psa odpowiedniej rasy, używanie drogiej wody kolońskiej i pokazywanie się z wiotką blondynką u boku – w razie potrzeby zamienianą na pulchną brunetkę). No i traktowanie tego wszystkiego jako happeningu. 

Akapit referuję za: Н. Ковтун, И. Круглова, Современные искусство и литература. Конспект лекций, Красноярск 2008 - Postmodernizm rodzi „nowy autobiografizm” (Dowłatow, Siergiej Gandlewski Trepanacja czaszki / Трепанация черепа, Dmitrij Gałkowski Бесконечный тупик, Andriej Siergiejew – 1933-1998, poeta, związany w młodości z grupą Czertkowa - Альбом для марок / Klaser). „Представители этой прозы сфокусированы на отдельном, только повествователю принадлежащем отрезке истории, который и наделяют субъективным смыслом и связями. Достоверность фигуры автора придает убедительность определенной модели бытия, самому философскому эксперименту. Так в современном расколотом мире неореалисты увидели черты извечной трагедии бытия, они не отвернулись от мира, не осмеяли его, подобно постмодернистам, а приняли как собственную судьбу. Хаос не возводится здесь в норму, но внутри «безумного мира» стремятся открыть принципы его внутренней саморегуляции. Мерой бытия становится «маленький», беззащитный герой: юрод, шут, старик, ребенок, который отваживается на путь (или не знает о его опасности) в поисках стершихся следов смысла”. 

Niżej referuję poglądy Natalii Kowtun i Inny Krugłowej[31]

Początki rosyjskiego postmodernizmu – lata 60.-70. (późna twórczość Katajewa, Ożog Aksionowa, ale nie twórczość szestidiesiatnikow z jej romantyzmem). Trzy etapy postmodernizmu rosyjskiego: 1. Koniec lat 50. – połowa 60. (kształtowanie się poetyki postmodernistycznej, zaczyna się wszystko od soc-artu; soc-art – termin Komara i Miełamida użyty po raz pierwszy w roku 1972; soc-art – grupa „Lianozowo” m.in. z Cholinem, Sapgirem i Niekrasowem; twórczość Komara, Miełamida, Kabakowa, Bułatowa, Prigowa); 2. Koniec 60. – połowa 80. (postmodernizm zdobywa literaturę); 3. Lata 80.-90. obecność idei postmodernistycznej w całej kulturze rosyjskiej, ale też w modzie czy reklamie. Autorzy mają rację pisząc, że soc-art jest nieczytelny dla odbiorcy nie znającego socrealizmu i jest niemożliwy – bo jest jego parodią – bez socrealizmu (Michaił Epsztejn nazwał go grą artystyczną ze znakami socjalizmu, zob. Normę Sorokina czy wiersze Prigowa o milicjantach / mylycantach). Przedstawicielami innej orientacji w postmodernizmie (raczej unikającej politycyzacji), budującej swój postmodernizm na poziomie tekstu, „czystej gry”, absurdu są Wieniedikt Jerofiejew i Sasza Sokołow. Dwa nurty we współczesnym postmodernizmie rosyjskim: kontynuacja soc-artu w twórczości Limonowa, Wiktora Jerofiejewa, Prigowa, Narbikowej (i związana z tym „политическая озабоченность”, język „kultury sowieckiej”, akcent z duchowości przeniesiony na cielesność, panują zło i przemoc, proces estetyzacji zła, bohaterem tej prozy jest niebohater czy antybohater). „Оборотной стороной разрушения узуса становится лингвистическая энтропия, «импотенция текста», который превращается в полую оболочку – симулякр”. Drugi nurt zrodził się jako opozycja wobec twórczości pisarzy-szestidiesiatnikow i „характеризуется принципиальной аполитичностью, изысканностью литературной игры, стремлением к стилизации, абсурдизмом” (przedstawiciele: Sorokin jako autor Romana, Bitow jako autorDomu Puszkina, Sasza Sokołow jako autor Palisandrii, Dmitrij Gałkowski jako autor Бесконечного тупика, Już Aleszkowski, Wieniedikt Jerofiejew, Tatiana Tołstoj, Kibirow, Michaił Berg, Bujda, Władimir Szarow – zabawnestwierdzenie: „Я себе кажусь реалистом. Никаким постмодернистом я себя не считаю”). 

W połowie lat 90. zaczyna się mówić o zmierzchu postmodernizmu, o wyczerpaniu tej formuły w literaturze. Coraz częściej formułowane są opinie o wampiryzmie sztuki postmodernistycznej. W roli dawcy występowała rzeczywistość sowiecka, której poszczególne puzzle służyły do tworzenia postmodernistycznego modelu świata (Kabakow, Prigow, Sorokin). Charakterystyczna jest postawa autora znakomitej Kolejki, którego twórczość na początku XXI wieku (zob. trylogię lodową) przechodzi wyraźną ewolucję. Nowe zjawisko w literaturze rosyjskiej (popostmodernistycznej) nazywane jest neorealizmem, postrealizmem albo metaliteraturą. Teraz „пространство культуры сохраняет образы утраченного, знаки прежней веры, лишенные абсолютности, ценные как чей-то опыт, как надежда, пусть призрачная” (Nawróceni postmoderniści – moje określenie, ale czy trafne? Amoże nieortodoksyjni?: Bitow, Makanin, Pietruszewska). Mówi się o neorealizmie Gorensztejna (Псалом), Szarowa(Репетиции, Воскрешение Лазаря), Aleksieja Słapowskiego (Первое второе пришествие). 

Dyskurs postmodernistyczny: w miejsce „europejskiego centryzmu” – „globalny policentryzm”, „prawa jednostki [człowieka]” ponad „interesami państwa”, „ekumenizm religijny”, „konformizm”, „eklektyzm estetyczny”. Strategie artystyczne postmodernizmu: „dekonstrukcja, trawestacja, profanacja, symulacja”.

            Postmodernistyczny eklektyzm. W opinii samych postmodernistów (dla których literatura utraciła „nimb sakralności”) samo pojęcie „eklektyzm” nie ma zabarwienia pejoratywnego, ale rozumiane jest jako wolność dokonywania wyboru z różnych estetyk, różnych poetyk, różnych modeli artystycznych. Postmodernistów nie interesuje „człowiek społeczny” czy „obywatel”, ale „człowiek fenomenologiczny” („człowiek-archetyp”). 

Bardzo słuszna uwaga autorek: postmodernizm w literaturze / kulturze rosyjskiej pojawia się nie „po modernizmie”, ale „po socrealizmie”. Może więc – to już moja uwaga – powinien przejść do historii jako postsocrealizm? 

Czasopisma i almanachy o orientacji postmodernistycznej: m.in. „Соло”, „Вестник новой литературы”.

            Niżej referuję poglądy Iriny Skoropanowej[32]:

Autorka wyróżnia w literaturze rosyjskiej trzy typy utworów postmodernistycznych: 1. децентрированные художественные (te utwory wykorzystują jeden język kultury – język literatury; charakteryzują się one zatarciem granic wewnątrzliterackich; następuje proces dekonstrukcji tradycyjnej poetyki, autorzy sięgają po różne kody estetyczne – np. w tomiku Парафразис Timura Kibirowa znalazły się odwołania do folkloru, kultury masowej i kilku prądów literackich; utwory te charakteryzuje m.in. hipertekstualność, polistylistyka, eklektyzm;  pozwala to „przezwyciężyć totalitaryzm myślenia i języka”; Чапаев и Пустота Wiktora Pielewina, Тридцатая любовь Марины Władimira Sorokina, Жизнь с идиотом Wiktora Jerofiejewa, Быт и нравы гомосексуалистов „Атлантиды” Leonida Girszowicza), 2. художественно / нехудожественные (teksty powstają na granicy literatury i nie-literatury; tu język literatury funkcjonuje w różnych kontekstach kulturowych; dochodzi do swego rodzaju hybrydyzacji – literatura i filozofia, literatura i socjologia, literatura i literaturoznawstwo, literatura i nauki historyczne; triumf eseistyki; Прогулки с Пушкиным Abrama Terca / Andrieja Siniawskiego, Пушкинский дом Andrieja Bitowa, Бесконечный тупик Dmitrija Gałkowskiego, Рос и я Michaiła Berga, Избранные письма о куртуазном маньеризме Aleksandra Dobrynina), 3. концептуалистские (wyjście poza literaturę; performance; happening; znaczenie soc-artu; zatarcie granic między życiem a sztuką; przedstawiciele: konceptualizm moskiewski – Wsiewołod Niekrasow, Dmitrij Prigow, Lew Rubinsztejn; „Mit’ki” czyli życie jako karnawał – Andriej Filippow, Aleksandr Fłorienski, Dmitrij Szagin, Władimir Szynkariow, Władimir Tichomirow; „Орден куртуазных маньеристов” – Dmitrij Bykow, Andriej Dobrynin, Konstantin Grigorjew, Victor Peleneagră

/ Пеленягрэ, Wadim Stiepancow – członkowie tego zakonu parodiowali pseudoarystokratyczne zachowania i wydali wojnę purytanizmowi, wytwornie się ubierali i imitowali tryb życia „playboyów XVII-XIX w.”, do swojej gry chętnie wciągali publiczność, afirmowali styl cool, jak na zakon przystało mieli swoje reguły, swoje nowicjuszki i swoich wielbicieli / fanów mitologizujących braci z zakonu.

            Niżej referuję poglądy Mariny Czystiakowej[33]:

Wielu badaczy uważa, że postmodernizm nie jest ani szkołą filozoficzną, ani kierunkiem czy stylem w sztuce. Jest to raczej „specyficzna поведенческая [zachowaniowa?] orientacja autora”. To Homo Postmodernus. Postmodernizm nawiązuje do obecnej już w modernizmie „krytyki rozumu”. Postmoderniści odrzucili rozum „totalitarny” na rzecz rozumu „interpretacyjnego” (интерпретативный). Prawo do życia ma każdy punkt widzenia (zjawisko tolerancyjności rozumu), nie ma więc już charakterystycznej dla kultury opozycji centrum – peryferia. Wcześniej (albo obecnie poza postmodernizmem) w roli centrum – jak pisze Czystiakowa – pojawiał się Bóg, Człowiek, Przyroda, Logos. Nieobecność Absolutu pociągnęła za sobą rezygnację z hierarchii, z „metanarracji” (a więc z takiego paradygmatu narracyjnego, który uzurpował sobie prawo do całościowego objaśnienia / wyjaśnienia świata – „naukowego, filozoficznego, religijnego, artystycznego, itd.”), z wszelkich uniwersalnych dyskursów. Postmodernizm odrzucił powagę modernizmu i głosi pochwałę pluralizmu. Podobno po postmodernizmie nadszedł czas post-postmodernizmu.

            Niżej referuję poglądy Mariny Abaszewej[34]:

W latach 20. XX stulecia wszyscy prowadzili dzienniki i zawsze mieli pod ręką notatniki. Sześćdziesiąt-siedemdziesiąt lat później bohater-pisarz powraca do literatury, ale kreowany wedle nowego kodu kulturowego: proza Makanina (Андерграунд, или Герой нашего времени), Bitowa (Азарт, или Неизбежность ненаписанного), Wojnowicza (Замысел, Шапка), Pietruszewskiej (Время ночь), Jurija Dawydowa (Бестселлер), Anatolija Najmana ([1936-2022] Поэзия и неправда, Славный конец бесславных поколений, Б. Б. и другие), Bujdy (Ермо), Gandlewskiego (Трепанация черепа), Gałkowskiego, Andrieja Siergiejewa (Альбом для марок), Jewgienija Popowa, Walerija Popowa, Władimira Nowikowa, Sorokina (Голубое сало), Pielewina (Поколение „П”), Juzefowicza (Князь ветра). W latach 20. pisarze unikali posądzeń o autobiograficzność zakodowaną w postaci swojego bohatera-pisarza, teraz chętnie ją eksponują i to sam pisarz staje się najważniejszą postacią opowiadanej historii, wygenerowanego tekstu. Niewątpliwy wpływ na wybór takiej strategii pisarskiej wywarł postmodernizm. Punkt ciężkości we współczesnej prozie został przeniesiony z przestrzeni kultury do przestrzeni biografii. Nikt oczywiście nie oczekuje (chociaż wiele tu zależy od statusu / poziomu intelektualnego odbiorcy, a więc poprawniej byłoby – prawie nikt), że zostanie przedstawiona „prawdziwa” biografia. Najczęściej dochodzi do mitologizacji biografii. To zjawisko dotyczy również, a może przede wszystkim, współczesnej memuarystyki (autorzy chętnie posiłkują się mistyfikacją, np. Dowłatow). To jeden ze środków służących budowaniu image’u.

Biografie postmodernistyczne (raczej):

Wieniedikt Jerofiejew (1938-1990) - 

            24 października Wieniedikt Jerofiejew obchodził urodziny. Ten dzień miał swój dobrze opracowany scenariusz, który gospodarz z gośćmi realizował do upadłego. Po tym z roku osiemdziesiątego dziewiątego – który z całą pewnością zasługuje na miano klasyki gatunku - pozostał ślad w dzienniku pisarza: „Najbardziej nieprzytomny że wszystkich moich dni urodzin. Pamiętam tylko dwa pierwsze kieliszki, dalej mgła, oprócz (trzeciego) upadku w kuchni (obok byli Timak[ow] i Ir. Leont[jewa], utyskiwała potem Gal.). Byli wszyscy, nawet deleg[acja] aktorów, grupy zdjęc[iowe] BBC i Lenfilmu, Osietinski, Lon, Siedak[owa], Lubczik[owa]. Wypłynął nawet niewiadomo skąd S. Filipp[ow]. Nast[ępnego] dnia odkrył[em] jedynie masę ofiarowanych książek. I guza ze zdrapanym naskórkiem na ciemieniu”[35].

            Urodził się w 1938 roku. Mimo wielu przeciwności losu (ojciec przebywający przez wiele lat w łagrach, trzy lata spędzone w domu dziecka) szkołę średnią ukończył ze złotym medalem i w 1955 r. został przyjęty na Uniwersytet Moskiewski, skąd relegowano go jednak półtora roku później (w marcu 1957) z powodu nieobecności na zajęciach ze szkolenia wojskowego (bardziej heroiczną - ale wątpię, czy bardziej wiarygodną - wersję podaje Wolfgang Kasack: „został usunięty za udział w nielegalnym kółku studenckim”[36]). Odtąd przez kilka lat jego życie toczyło się w rytmie wyznaczanym kolejnymi egzaminami wstępnymi, paromiesięcznym pobytem na studiach i dorywczą pracą po usunięciu z jeszcze jednej uczelni. Imał się różnych zajęć. Był między innymi (to „m. in.” jest konieczne, ponieważ sporządzenie pełnej listy jest zapewne niemożliwe) pracownikiem fizycznym w sklepie spożywczym w Kołomnie, pomocnikiem murarza na budowie moskiewskiego osiedla Czeriomuszki, palaczem we Władimirie, dyżurnym w komisariacie milicji w Oriechowo-Zujewie, pracownikiem skupu butelek w Moskwie, wiertaczem wyprawy geologicznej na Ukrainie, wartownikiem w straży przemysłowej w Moskwie, bibliotekarzem w Moskwie, próbkobiorcą ekspedycji geofizycznej za kołem polarnym, kierownikiem magazynu z cementem na budowie drogi Moskwa-Pekin w Dzierżynsku (gor’kowskaja obłast’) i jeszcze gdzie indziej podobno kioskarzem. Najdłużej, bo niemal 10 lat, pracował oczywiście jako „monter kablowych linii łączności” (to wtedy napisał Moskwę-Pietuszki), ale szczególnie do serca przypadły mu stanowiska „laboranta ekspedycji parazytologicznej” (w Tadżykistanie) i „laboranta WNIIDIS-u do walki z wysysającymi krew owadami uskrzydlonymi”.

            To wtedy, na przełomie lat pięćdziesiątych i sześćdziesiątych, poznał smak alkoholu (dotąd porażony alkoholizmem ojca pozostawał abstynentem) i smak wielkiej miłości. Wódka uczyniła go pisarzem, Walentina Zimakowa - mężem i ojcem (1966). Najszczęśliwsze były lata poprzedzające zawarcie małżeństwa (Jerofiejew nazywał je „czteroletnim okresem próbnym”[37]), potem coraz bardziej zaborczy alkohol wypalał dzień po dniu ich uczucie. Po wielkiej miłości pozostał gigantyczny kac. No i Wieniedikt-junior. No i pewien niezwykle wyszukany i elegancki bon mot Wieniedikta-seniora, który stwierdził, iż w verite de l’amour łączy go z Wagnerem przywiązanie do rzeczy używanych.

            W 1974 r. Jerofiejew poznał „kandydata nauk ekonomicznych” Galinę Nosową[38] (1941-1993), która wkrótce zaproponowała mu kąt z materacem u siebie, w mieszkaniu na Projezdie MCHAT-u. Karmiła go i poiła, a po roku zaproponowała legalizację związku, który dawał pisarzowi możliwość oficjalnego zameldowania się w stolicy. Jerofiejew podobno machnął ręką, zgodził się, ale od razu poprosił „na czerwone”. Ślub odbył się w lutym 1976 roku, a w roli świadka wystąpił w zagsie (USC) znany poeta undergroundowy Władisław Lon. 

            Nowa żona wyraziła zgodę na spotkania z poprzednią (nie pozwalała im jednak spędzać nocy w swoim mieszkaniu), mówiła też z patosem o złożeniu siebie w ofierze, nie wiedząc, że nie mija się z prawdą i wypowiadane przez nią słowa wkrótce przestaną być figurą retoryczną. O mieszkaniu (mecie?, melinie?) Wieniczki wiedziała wkrótce cała bohema moskiewska, a ten w swoim notesiku pedantycznie zapisywał: „Wczoraj było dwadzieścia sześć osób: przyniesiono osiemnaście [butelek - T. K.] wódki, czternaście «przeciwpancernych» wermutu (w sąsiednim sklepie wzięto resztki, cały wyczyszczono), pięć szampanów, dziewięć wytrawnego («Gamza» bułgarska, dwulitrowa) i koniak «Napoleon» (dziewuchy przytaszczyły). Ciekawe: czy w tym tygodniu rekord przetrwa?”[39]. Odwiedzający Jerofiejewa Wadim Delone z Biełogorodską, Piotr Jakir, Julij Kim, Ernst Nieizwiestny, Jurij Dombrowski, Oskar Rabin, Dmitrij Pławinski, Andriej Amalrik z Giselle Makudinową pili poza tym likier morelowy, absynt, anyżówkę, arak, benedyktyna, piwo domowe, lurę, buzę, wermut, whisky, wiśniówkę, wódkę, grzane wino, horyłkę, grog, gruszówkę, gin... (i na „d” jak „dżin”, piątej literze alfabetu rosyjskiego, biograf przerywa wyliczanie). Pisarz zwierzał się siostrze (list do Tamary Guszcziny z 11 lutego 1976): „Wiktor Niekrasow, nawiasem mówiąc, błagał [w rozmowie telefonicznej - T. K.] całe dwie minuty, żebym przestał i zajął się literaturą. Najzabawniejsze jest to, że dwa dni później zadzwonił dzielnicowy ze 108 komisariatu milicji rejonu Frunzenskiego i zażądał tego samego, z tą tylko różnicą, iż on [...] unikał rozmów na tematy literackie”[40]. Jerofiejew reagował na swój sposób. W chwilach trzeźwości sięgał po jedyne książki, które były w zasięgu ręki: dzieła Marksa i Lenina oraz dysertację żony. Pilna lektura zaowocowała Moją maleńką leninianą (Моя маленькая лениниана, Paryż 1988).

            W świecie chaosu Jerofiejewa nie było początkowo miejsca dla roztropnej i systematycznej (codziennie kurczak na obiad) Galiny Nosowej, która swoje podniosłe chwile przeżywała w przedpokoju, kiedy uprzedzała wchodzących gości: „Tych kapci nie ruszajcie. Kupiłam je specjalnie dla Galiny Wiszniewskiej. Z Mstisławem Rostropowiczem obiecała przyjechać”[41]. Nie rozumiała przyczyn popularności Moskwy..., nigdy nie piła i bezskutecznie próbowała wpaść w tonację biesiadników.

            Na początku roku 1983 Jerofiejew w zagadkowych okolicznościach trafił po raz pierwszy do psichuszki z diagnozą „ostra halucynoza alkoholowa”. Jesienią 1985 r. przeszedł operację onkologiczną (rak krtani), po której struny głosowe zastąpiła specjalna aparatura. Kilka miesięcy później (6 czerwca 1986) po raz kolejny trafił do szpitala dla psychicznie chorych. Jak się okazało, to Nosowa - już przed trzema laty - rozpoczęła dziwną grę o męża, która prawdopodobnie miała się zakończyć jego całkowitym ubezwłasnowolnieniem. Tymczasem to ona od początku lat osiemdziesiątych cierpiała na postępującą chorobę psychiczną, która szczególnie się nasiliła na przełomie lat 1985-1986. Poczuciu zagrożenia totalnego (oczekiwanie na zderzenie Ziemi z kometą Halley’a) towarzyszył niepokój - rozpisany na zazdrość, strach i mściwość - o losy związku z mężczyzną, którego nie rozumiała, ale którego kochała. To dlatego, gdy nadeszło dla niego zaproszenie (1986) z Paryskiego Centrum Onkologicznego, podjęła się sama załatwienia niezbędnych formalności i oczywiście „zgubiła” wszystkie dokumenty. Bała się, że Wieniczka wyjedzie do Francji i tam już zostanie; bała się zresztą zupełnie niepotrzebnie, ponieważ teraz w jego kosmosie objęła posadę anioła stróża. Czuwającego i przynoszącego ukojenie mierzone szklankami. On już nie był uzależniony od alkoholu, lecz od niej - siostry miłosierdzia wprawnie dawkującej coraz dłuższe chwile delirycznej szczęśliwości. Nieprzytomny - nie budził jej demonów, bezbronny - należał tylko do niej. Za 100 gramów koniaku zrzekł się na jej rzecz wszystkich praw do honorariów. Hojność Galiny po podpisaniu stosownego oświadczenia nie miała granic - nalała pełną szklankę. A Jerofiejew z właściwym sobie poczuciem humoru przy najbliższej okazji zawarł umowę, zgodnie z którą za stronę rękopisu miał otrzymywać butelkę szampana.

            Koniec lat osiemdziesiątych zapowiadał lepsze czasy dla Jerofiejewa - pojawiły się pierwsze oficjalne publikacje w wydawnictwach krajowych, nadeszła miła sercu każdego twórcy popularność (prawie wszyscy artyści - wbrew deklaracjom - o nią zabiegają) i wraz z nią, coraz częściej, honoraria. Za pierwsze - Galina miała jednak miękkie serce - kupił siostrze brazylijską kawę i wędzoną kiełbasę. Okazało się też, że za sprawą Wieniedikta-juniora został dziadkiem (1988). 

            Niestety, znów dał o sobie znać nowotwór i tym razem Jerofiejew przegrał. Zmarł 11 maja 1990 roku.

            Pozostawił po sobie kilka opublikowanych utworów (eseje Wasilij Rozanow oczami ekscentryka / Василий Розанов глазами эксцентрика, samizdatowe czasopismo „Вече” 1973, wydanie książkowe - Nowy Jork 1982 i Moja maleńka leniniana oraz dramat Noc Walpurgii, albo Kroki Komandora / Вальпургиева ночь, или Шаги Командора, Paryż 1985) i jeszcze mniej nieopublikowanych (m. in. dramat Dysydenci, albo Fanny Kapłan / Диссиденты, или Фанни Каплан), ale powszechnie kojarzony jest z jednym: powieścią („poematem”, jak sam nazywał) Moskwa-Pietuszki(Москва-Петушки, 1969, pierwodruk - Izrael 1973). Można ją odczytywać jako anegdotę, studium alkoholizmu czy zapis postępującej degradacji kraju w czasach Breżniewa, ale też jako rodzaj traktatu zawierającego głębokie i błyskotliwe zarazem refleksje historiozoficzne (Ruś - Rosja - Związek Sowiecki, „dusza rosyjska”, losy inteligencji), subtelną analizę dezintegracji osobowości, odwołującą się do doświadczeń egzystencjalizmu tragiczną w swoim pesymizmie koncepcję życia ludzkiego (osamotnienie, absurd istnienia) i wtedy fantasmagoryjny opis stodwudziestokilometrowej podróży pociągiem urasta do rangi paraboli. „Wieniedikt Jerofiejew - pisze Wiktor Jerofiejew - zaserwował prozie rosyjskiej szczególny biologiczny rytm alkoholicznej spowiedzi. Zło to efekt narodowego autentyzmu. Alkoholik - łaknąca pieszczoty, nieśmiała, rozdygotana, chamska dusza - okazał się trzeźwiejszy od trzeźwego świata. Wieniedikt natrafił na poważny w kulturze rosyjskiej temat «niepoważnego», szyderczego stosunku do życia, sięgający korzeniami religijnej przeszłości jurodiwych i skomorochów. Zaproponował też rdzennie narodowe rozstrzygnięcie problemu: «naturalny» cykl pijaństwa i kaca, jako odmowę akceptacji narzuconego narodowi kalendarza ideologicznego, swój własny rodzaj narkotycznej podróży, rozgłaszającej dobra nowinę o sprzeczności nie do pogodzenia miedzy sowietyzmem a duszą rosyjską”[42].

            Pozostawił po sobie również mit. „Mitologiczna ranga pisarza - zauważa Michaił Epsztejn - niekoniecznie odpowiada przy tym jego randze literackiej. Nie stał się mitem Dostojewski, stał się nim natomiast Nadson, stał się nim Jesienin. Stał się nim jednak także Puszkin, a Gribojedow na przykład nie. Jakie są warunki niezbędne po temu, by pisarz stał się mitem? Przede wszystkim musiał już wcielić się w którąś z postaci literackich, najlepiej lirycznych. To poeci z reguły stają się mitami, sami bowiem tworzą własną postać, w której łączą w jedno zmyślenie i rzeczywistość. Villon, Byron, Rimbaud, Błok... Z tego punktu widzenia Moskwa-Pietuszki to poemat nie tylko z nazwy, ale skończony utwór liryczny, w którym autor odtwarza siebie, Wieniczkę, w taki sposób, że Wieniczka życia i Wieniczka poematu są tą samą osobą, co już stanowi początek mitu”[43]. Jak stwierdza dalej Epsztejn, narodziny mitu są najczęściej nierozerwalnie związane z przedwczesnym (najlepiej tragicznym, tajemniczym) zgonem twórcy i wtedy staje się on formą nagrody „za to, czego nie było dane dożyć” (w kulturze bowiem funkcjonują dwa poziomy: „realności” i „potencyj”). Jerofiejew z niewielkim ilościowo dorobkiem nadawał się idealnie do wykreowania wokół niego legendy. „Spróbujmy rozpatrzeć - pisze cytowany badacz - składniki mitu Wieni. Staje przed nami, ma się rozumieć, bohater wysoki, gibki, postawny, ten, który oczarowywał dosłownie wszystkie kobiety. Pozwalał im siebie wielbić, otaczał się «kapłankami», które sypały kwiaty na jego łoże. I jeszcze jedna cecha bohatera - pił, ale się nie upijał, wychodził zwycięsko ze wszystkich pojedynków z rutynowanymi pijakami: oni już leżą pod stołem pijani w trupa, a on, trzeźwiuteńki, jest czysty jak szkło. Wewnętrzna subtelność, delikatność, schludność. No i, ma się rozumieć, talent, mądrala, erudyta, który pamiętał setki dat i wierszy, język miał ostry jak nikt i zdobył światową sławę swoim poematem. Z drugiej strony - nędza i nieład, relegacje ze wszystkich uczelni, na których w imponującym stylu zaczynał studia, praca przy kopaniu rowów i układaniu kabli, tułaczka, niezdolność osiągnięcia czegokolwiek w życiu, nieprzytomne pijaństwo, brak bielizny, zagubienie rękopisów, dowodu osobistego, maltretowanie najbliższych, rak gardła. I twórcza impotencja: ów poemat, napisany bodaj dla zabawienia przyjaciół, pozostał jego łabędzim śpiewem. Te właśnie sprzeczności wzmagają naszą potrzebę mitu, racjonalnie bowiem niesposób ich pogodzić. Skoro to taki talent, dlaczego nie pisał? Skoro taki mądrala, to dlaczego ideę «zrzutki na flaszkę» przedkładał nad wszelkie pozostałe idee? Skoro dumny był z Rosji, dlaczego mało się nią interesował i ścierpieć nie mógł patriotów? Skoro tak lubił wszelką systematyzację, dlaczego żył chaotycznie? Skoro był schludny, dlaczego chodził w łachach? Skoro był delikatny, dlaczego pozwalał sobie na chamstwo? Pomiędzy tymi skrajnościami przemyka pierwszy zarys mitu: jurodiwy”[44]. 

            Można by oczywiście podążyć śladami Epsztejna i przedstawić kolejne elementy struktury „mitu Wieniczki” („potulna metoda autoprezentacji”, delikatność, motyw kaca), można by przywołać jeszcze inne paradoksy ukrytego pod tyloma maskami twórcy, ale można też podjąć próbę dotarcia do Jerofiejewa mniej znanego (listy, brudnopisy, dzienniki), nieprzyjemnie zaskakującego głoszeniem opinii, które nie przystają do powszechnych o nim wyobrażeń (np. w liście do siostry z 6 stycznia 1988 nazywa Brodskiego „[...] najlepszym poetą współczesnej Rosji, chociaż jest Żydkiem [...]”[45]). 

            Do takich penetracji zachęca wydany w połowie lat 90. tom Zostawcie moją duszę w spokoju: Prawie wszystko[46], którego redaktorzy opublikowali - obok utworów dobrze już znanych - także wybrane fragmenty notatników autora Moskwy... Jerofiejew traktował je zapewne - wzorem wielu innych pisarzy - jako przechowalnię intelektualno-stylistyczną, lamus nigdy nie wypowiedzianych kwestii przez nigdy nie wykreowane postacie (znajdziemy tam kpiny z sowieckich świętości, przewrotne aluzje literackie, mniej i bardziej błyskotliwe aforyzmy, itp.). Warto jednak publikację Z notatników odczytać w kategoriach poetyki prozy postmodernistycznej i wtedy okaże się, że jest to tekst mieszczący się w nurcie poszukiwań współczesnej literatury (charakterystyczna hybryda gatunkowa). Mam nawet odpowiedni (przyznaję, zapożyczony od Eduarda Limonowa) tytuł: To ja - Wieniczka.

Wieniedikt Jerofiejew, Z notatników

(Wybór i tłumaczenie Tadeusz Klimowicz)

 

·    W 1956 r. okazało się, że Oleg Koszewoj[47] był pederastą. Stało się to przyczyną samobójstwa Fadiejewa.

·    Na lewą nogę włożyłem but bez skarpety, na prawą - tylko skarpetę. Niech wszyscy widzą, że jestem poruszony[48].

·    Głupie to radio „Swoboda”, wybiera do emisji na Związek właśnie te fale, na których najbardziej szumi - zamiast się trochę przesunąć na lewo albo na prawo.

·    Dobremu człowiekowi zawsze jest dobrze.

·    kremlowskie obs-kuranty[49].

·    nasz prosty nadczłowiek sowiecki.

·    Złożyłem odpowiednio ręce i wykonałem tak kolejno parę stachanowowskich ruchów.

·    Trzeba zachowywać się dostatecznie. Celująco się prowadzić - źle i grzesznie.

·    kobieta o nieograniczonych możliwościach

·    A mało to trzeba, żeby drżała ręka? Z miłości do ojczyzny.

·    Epoka wielkich odkryć pornograficznych.

·    sekretarz degeneralny

·    Kochać Ojczyznę bezgranicznie - to znaczy na przykład: kupować za wszystkie swoje pieniądze losy loterii, zostawiając sobie jedynie na sól i chleb. I nie sprawdzać ich.

·    Boże Wszechmogący, ale czym zakąszać?

·    Nie dotknęliśmy się wcale, ot cmoknąłem ją w nadgarstek, a za pół roku urodziła pulchną dziewczynkę z niebieskimi oczami.

·    Książe Wiaziemski[50] radzi ustawić przy każdym Polaku rosyjskiego strażnika.

·    I ślą nam pokusy, żeby się przekonać, na ile staliśmy się doskonalsi.

·    Jakiś cudzoziemiec (1825) donosi na Zachód, że podczas koronacji Mikołaja I w Moskwie „zgnieciono wieśniaków za 8000 rubli”.

·    straciłem przytomność, ale nie dałem tego po sobie poznać

·    Ty, Jerofiejew - powiedział mi 12-go - jesteś specjalista od tych lodowatych bab, jesteś glacjolog.

·    Wypiję jeszcze szklaneczkę bełta, zakąszę cebulą i będę chwalić mego Pana.

·    Twoja femme fatale wkrótce wyłysieje rozdając loki różnym prawosławnym babiarzom.

·    Ustalić dla Mielnikowej, czy Dante był Żydem. Da mi za to pół rubla.

·    Tkalnia imienia Penelopy.

·    Laureat Nagrody Leninowskiej Nikołaj Kopernik.

·    Obmacaj duszę moją, obwąchaj moje serce.

·    Pozbawić naszą Ojczyznę-Matkę jej praw macierzyńskich.

·    Nie mam adresów, mam jedynie punkty kontaktowe.

·    A w odpowiedzi na to powiedzieć jakieś świństwo; no na przykład: „Ku chwale Związku Sowieckiego”.

·    powszednia kobita i świąteczny facet

·    Restauracja w Tel Awiwie o nazwie „Tęsknota za ojczyzną”. Zacharkana, zapluta, na ścianach „chuj”, naczynia niemyte. Po rozliczeniu się specjalny wykidajło kolanem w tyłek ekspediuje cię na bulwar.

·    a zachowuje się tak, jakby był wartością narodową

·    Znam ją i wizualnie, i akustycznie.

·    W przyszłym roku oblać 150 rocznicę wielkiej powodzi w Petersburgu - 7 listopada 1824 r.

·    W brytyjskim słowniku encyklopedycznym: Kak zakalyalas stal[51] - „Dzieje sukcesu młodego kaleki”.

·    umysłowa i estetyczna asceza

·    Leksykon Prawd Oklepanych.

·    Na tym świecie jestem tylko podrzutkiem.

·    Wystrój i meble. Ogrodzenie żeliwne, łóżko sosnowe, para krzeseł elektrycznych, ława oskarżonych.

·    Wiersze poetów z Bangladeszu. Brak drobnych nie może być usprawiedliwieniem za przejazd bez biletu.

·    Zostawcie moją duszę w spokoju.

·    elitaryzacja mas

·    Cenić w człowieku jego gotowość do popełniania świństw.

Wiktor Jerofiejew (1947) – W swoim czasie – w typowych dla tego typu zdarzeń okolicznościach – przeszedłem z nim na ty. On już o tym na pewno nie pamięta – pół rusycystycznej Europy spijało każde słowo spływające z jego ust. Dla mnie był to jeden ze stu (może dwustu?) najważniejszych dni w moim literaturoznawczym życiu. 

Na zdjęciu: Wiktor Jerofiejew (z lewej) i Tadeusz Klimowicz (z prawej). To jest oczywiście Wrocław i chyba jakoś tak rok 2005, czyli czas promocji Dobrego Stalina. Ktoś inny przeprowadziłby wywiad z Pisarzem i podpowiedział w jakim kierunku ma on podążać, a ja tymczasem… Chociaż po latach napisałem złośliwy – jak nie ja – esej Gdybym był pisarzem rosyjskim. Niestety, nie pamiętam nazwiska pana, któremu tę fotografię zawdzięczam. 

 

***

Jeszcze inaczej w postmodernistycznym „teatrze życia codziennego” (E. Goffman) porusza się Wiktor Jerofiejew (ur. 1947). Przed laty Erich Fromm w Zapomnianym języku cytował pewnego poetę chińskiego: „Śniło mi się tej nocy, że byłem motylem, i teraz nie wiem, czy jestem człowiekiem, który śnił, że jest motylem, czy może motylem, który śni teraz, że jest człowiekiem” (tłum. J. Marzęcki). Mam podobne wątpliwości. Też nie wiem. Nie wiem, czy Wiktor Jerofiejew jest poważnym literaturoznawcą pisującym uczone rozprawy, wstępy i posłowia, erudytą przytłaczającym encyklopedyczną wiedzą gości zaproszonych do swego „Apokryfu”[52], który od czasu do czasu wieczorami, po godzinach cierpień jak Bursowy poeta „za miliony”, pozuje - dla higieny intelektualnej - na niegrzecznego, epatującego i skandalizującego postmodernistę mającego za nic tabu obyczajowe (powieść Rosyjska piękność / Русская красавица, 1990 i liczne opowiadania), estetyczno-kulturowe (esej Stypa po literaturze sowieckiej / Поминки по советской литературе, 1990; antologia Rosyjskie kwiaty zła / Русские цветы зла, 1997; Encyklopedia duszy rosyjskiej / Энциклопедия русской души, 1999; Rosyjski bóg / Русский бог, 2003;  Rosyjska apokalipsa / Русский апокалипсис. Опыт художественной эсхатологии, 2006) i polityczno-patriotyczne (m.in. powieść Dobry Stalin / Хороший Сталин, 2004 i esej Gdybym był Polakiem / Будь я поляком, 1995, publ. 1996); czy też jest całodobowym nonkonformistą, wyrafinowanym postmodernistą niestroniącym od subtelnego pastiszu, prześmiewcą pasącym się na docenckim stylu i profesorskim modelu zachowań. 

Homo faber czy homo ludens? Salieri czy Mozart? Doktor Jekyll czy pan Hyde? Good Boy czy bad Boy? Kilka lat temu wydawało mi się, że tę zagadkę już rozwiązałem. W jakiejś gazecie przeczytałem wtedy wzmiankę o spotkaniu prezydentów Francji i Rosji, którym towarzyszyły znane osobistości ze świata kultury. Na zdjęciu wypatrzyłem Wiktora Jerofiejewa. Zmartwiłem się. Bardzo. Było mi przykro, że rozwiązanie jest takie banalne i przy najbliższej okazji powiedziałem mu o tym. Spokojnie wyjaśnił: „Tak, byłem wtedy w Paryżu, ale zaproszony przez Chiraca, a nie Putina”. Odetchnąłem, to takie postmodernistyczne - prezydent Francji przedstawia prezydentowi Rosji jednego z najbardziej znanych pisarzy rosyjskich. No, ale chyba też żaden kolega po piórze autora Rosyjskiej piękności nie spędził szczęśliwego dzieciństwa na zajadaniu się z Zuzanną kasztanami na placu Pigalle i studiowaniu obyczajów panujących w tamtejszych środkach komunikacji miejskiej: „Nie lubię marynarek. Przypominają mi z dzieciństwa wagony pierwszej klasy paryskiego metra, którymi jadą odświętnie odpicowani Hindusi i Afrykańczycy [...]” (Mężczyźni, tłum. M. Buchalik). Wydany pod koniec XX wieku tomik Mężczyźni potwierdził, że pogłoski o zgonie postmodernizmu okazały się przedwczesne, a gdyby to nawet była agonia, to wyjątkowo piękna i powabna. W 42 esejach z właściwym sobie wdziękiem niedawny gość Chiraca pisał o porannej erekcji, modzie, Pustelni Optyńskiej, szmince, Francisie Baconie, mądrości ludowej, norweskich brzózkach, markizie de Sade, rosyjskim sadyzmie, seksie, emancypacji Rosjanek, pisarzu K., gnojach, wyższości łóżka nad kanapą, Czechowie, nudystach, Siemionie Babajewskim, killerach, Polakach (Gdybym był Polakiem), Jewgieniju Jewtuszence, prawach mężczyzn, Europie Środkowej, Borisie Gribienszczikowie, szczęśliwych i nieszczęśliwych kawalerach, cierpieniu za miliony, Wasiliju Aksionowie, Iosifie Brodskim, prostytutkach, Aleksandrze Sołżenicynie i Jamesie Bondzie, homoseksualistach i pedałach, Jewgieniju Charitonowie, futbolu, Władimirze Majakowskim, Alfredzie Schnittke, Romanie Wikitiuku, nocnym życiu, Michaile Bułhakowie, Michaile Lermontowie, mężczyznach po pięćdziesiątce, niechęci do przeciętności, sukach (i nie jest to tekst kynologiczny), niebezpiecznym mężczyźnie, męskiej urodzie. 

            W tych tekstach szczególnie wysoko cenię ostentacyjną niechęć do bycia poprawnym, do głoszenia opinii zgodnych z duchem political correctness - o „partyjnych pasterzach” w dzisiejszej Cerkwi; o żałośnie starzejących się homoseksualistach; o genitaliach („Chuj to chuj, i będę pisał to słowo dużą literą, jak słowo Ojczyzna”); o współczuciu dla tureckich żołnierzy „zmęczonych zarzynaniem Ormian”;  o pruderyjnej inteligencji rosyjskiej („[...] W ogóle nie potrafiła zrozumieć, że kobieta też lubi się pieprzyć. Tatiana Łarina i orgazm? Co pan mówi! Niemożliwe!”) i o tym, ze każda kobieta świadomie, nieświadomie lub neonieświadomie (feministka) „handluje swoim ciałem”. I cenię jeszcze u Jerofiejewa prawie nierosyjską ironię, i jeszcze bardziej zupełnie nierosyjską autoironię (i żałuję, że nigdy się na nią nie zdobył Sołżenicyn), kiedy dopisuje pointę do dawnego sporu Brodskiego z Kunderą i pisze o praskiej rusycystce w „jaskraworóżowych majtkach”, którą zmuszono do uczenia języka niemieckiego albo gdy za tytułem kojarzącym się z wielką sztuką (Autoportret pisarza w płaszczu) ukrywa esej-sms parodiujący wielką sztukę: „I oto wszedłem, w płaszczu barwy chuja. Bosy. Ogolony. W ręce drewniana waliza. Czerwona dupa. Cała w szmince od całusów”. I jeszcze jeden Jerofiejew – wyciszony, depresyjny aforysta: „Mężczyzna zaczyna się od porannej erekcji. W większości przypadków na niej się też kończy”, „Pięćdziesiąte urodziny to pierwsza jaskółka stypy”.

Autor Życia z idiotą jest bardzo dobrym prozaikiem, błyskotliwym – a to najbardziej się liczy w literaturze postmodernistycznej – eseistą i twórcą jednej z najlepszych autokreacji we współczesnej sztuce rosyjskiej, artystą, który nieustannie jest świadom tego, iż „[...] jednostka wkraczając w krąg bezpośredniej obecności innych jednostek ma wiele powodów, aby próbować kontrolować wrażenie, jakie robi na innych” (E. Goffman, Człowiek w teatrze życia codziennego, tłum. H. i P. Śpiewakowie). No i pół wioski (globalnej, ma się rozumieć) kojarzy jego nazwisko z powieścią Moskwa–Pietuszki. To wszystko powinno mu zapewnić w najbliższym czasie literackiego Nobla[53].

Jeszcze do niedawna wierzyłem w to, że skoro rozpadło się Imperium, upadł komunizm i w konsekwencji straciły sens wszystkie podziały obowiązujące w literaturze (na oficjalną, nieoficjalną, emigracyjną), to w werdykcie szwedzkich akademików - przyznających nagrodę Rosjaninowi - nikt już nie będzie się doszukiwać podtekstów politycznych. Myliłem się. Jesienią 2007 roku obudziły się upiory przeszłości i po raz kolejny dały o sobie znać rosyjskie „przeklęte problemy”. 16 października „Rossijskaja gazieta” (nr 4493) opublikowała list otwarty do Władimira Putina, w którym czterech panów (Zurab Cereteli, Tair Tejmur ogły Sałachow, Albert Czarkin, Nikita Michałkow), podobno w imieniu 65 000 członków stowarzyszeń twórczych, błaga na kolanach prezydenta Federacji Rosyjskiej – zgodnie z wszystkimi kanonami azjatycko-ruskiej epistolografii wiernopoddańczej – żeby wbrew obowiązującej konstytucji nie rezygnował po dwóch kadencjach z ubiegania się o ten urząd[54]. Kilkanaście dni później przed kamerami NTW - spacyfikowana przez czekistów, na dobre utraciła dawną niezależność - doszło do starcia reżysera Michałkowa (Spaleni słońcem, Cyrulik syberyjski, 12; producent filmu 1612. Kroniki wielkiej smuty), któremu śni się imperialna Rosja z pisarzem Jerofiejewem, któremu marzy się Rosja demokratyczna. Fragmenty dyskusji opublikowała „Komsomolskaja Prawda” (27 października) i jest to lektura wstrząsająca: 

„Jerofiejew – Jeśli teraz poprosimy prezydenta, żeby został na trzecią kadencję, to pojawi się następny prezydent i powie: «A ja chcę zostać na całe życie». [...]. Teraz rodzi się nowy kult jednostki. [...]. Następnym razem przeczytaj, co podpisujesz. Uważam, że to wstyd.

Michałkow – Nie odczuwam żadnego wstydu... Wolę się zachłysnąć podziwem, niż gównem. Poraża mnie ta odwieczna choroba naszej inteligencji. Albo należy żyć z językami wsadzonymi w pewne miejsce, swoje lub cudze... Albo koniecznie należy wszystko negować. Dlaczego nie dopuszczacie do siebie elementarnej, prostej myśli, że można szczerze szanować i lubić [nie jestem pewien, może Michałkow pragnął powiedzieć: kochać – T.K.] człowieka, który odpowiada za życie twojego kraju... Podczas naszych spotkań nigdy nie prosiłem go o coś dla siebie. Mam gdzieś, co o mnie pomyślą”.

Zgromadzeni w studio „sędziowie” niemal jednogłośnie uznali, że przekonały ich argumenty reżysera, ale widzowie póki co przyznali rację pisarzowi (J. - 90 680 głosów, M. – 52 380 głosów). 

***

            Literackie koszmary senne studenta rusycystyki – omówienie twórczości któregoś z Iwanowów (Gieorgij Władimirowicz, Wiaczesław Iwanowicz, Wsiewołod Wiaczesławowicz, Wiaczesław Wsiewołodowicz, no i oczywiście Iwanow-Razumnik) lub Tołstojów (Lew Nikołajewicz, Aleksiej Konstantinowicz, Aleksiej Nikołajewicz, Tatiana Nikiticzna); jednego z autorów Słownika pisarzy rosyjskich (pod red. F. Nieuważnego, Warszawa 1994) – powtórne przypisanie dramatycznych epizodów z życia dysydenta Aleksandra Ginzburga poczciwej literaturoznawczyni Lidii Ginzburg; tysięcy Rosjan, wydawcy holenderskiego i redakcji „Przekroju” – dziecięce zdumienie obecnością w literaturze rosyjskiej dwóch Jerofiejewów.

            Wszyscy znają Wieniedikta Wasiljewicza Jerofiejewa (1938-1990) - autora powieści („poematu”) Moskwa-Pietuszki, dramatów Noc Walpurgi, czyli Kroki Komandora i Fanny Kapłan, eseju Wasilij Rozanow oczami ekscentryka, wyboru Moja maleńka leniniana – wciąż wznawianego i na nowo odkrywanego w Rosji i Polsce[55].

            Niewielu zna postmodernizującego prozaika i literaturoznawcę Wiktora Władimirowicza Jerofiejewa (1947). Syn dyplomaty (współpracującego z Wiaczesławem Mołotowem i przez pewien czas będącego osobistym tłumaczem z francuskiego Iosifa Stalina), spędził z ojcem trzy lata na placówce w Paryżu, co zaowocowało bulwersującym Rosjan stwierdzeniem, iż paryskie kasztany są mu bliższe od rosyjskich brzóz. Był dobrze zapowiadającym się krytykiem literackim (i nadziei w nim pokładanych nie zawiódł), dalekim od akademickiej beznamiętności historykiem literatury. W roku 1975 obronił pracę doktorską Dostojewski a egzystencjalizm francuski. W końcu lat siedemdziesiątych został współredaktorem drugoobiegowego almanachu „Metropol” (1979), co oznaczało – jak ktoś zauważył – koniec kariery dyplomatycznej ojca i początek kariery pisarskiej syna. Wyjście z podziemia literackiego nastąpiło już w okresie Pieriestrojki (zwykł powtarzać: „Ożeniłem się z wolnością”), kiedy znany tygodnik „Ogoniok” opublikował opowiadanie Papużka (Popugajczik). 

Wielka popularność – dzielona niekiedy na pół z Wieniediktem – nadeszła po ukazaniu się skandalizującej powieści Rosyjska piękność (Russkaja krasawica, 1980-1982, publ. 1990), której główną bohaterką (i narratorką zarazem) jest piękna prostytutka Irina. Do jej łóżka trafiają: dziennikarz amerykański, wysocy urzędnicy partyjni, nacjonalista, dysydent. Czytelnika rosyjskiego – wychowanego w kręgu pruderyjnej kultury radzieckiej - szokowało odrzucenie tabuobyczajowego. Podobno drukarze z Władimira uznali tekst za „bezwstydną pornografię”, „utwór antynarodowy” i zastrajkowali nie chcąc dopuścić do druku. Nie pamiętali (czy może raczej nie wiedzieli) o tym, że niektóre motywy (np. miłości lesbijskiej) pojawiły się już pod koniec XIX wieku i oczywiście nie zwrócili uwagi na subtelną grę prowadzoną przez autora z odbiorcą (np. aluzje literacko-kulturowe). Znaczne sukcesy święciła oczywiście Rosyjska piękność w wielu krajach europejskich (przełożona – wedle informacji samego autora - na trzydzieści języków; w Polsce ukazała się w 1993 roku w tłumaczeniu Danuty Ulickiej) – Zachód już od lat na równi z „duszą rosyjską” kupuje rosyjski seks (Katarzyna II, Rasputin).

Z dorobku pisarskiego Wiktora Jerofiejewa warto tu jeszcze wymienić: tomiki opowiadań Ciało Anny czyli koniec rosyjskiej awangardy[56] (Tieło Anny, ili Koniec russkogo awangarda, 1989), Papużka (1989) i Życie z idiotą (Żyzn’ s idiotom, 1991); powieść Sąd ostateczny (Strasznyj sud, 1994) oraz Utwory wybrane albo Kieszonkowa apokalipsa (Izbrannoje, ili Karmannyj apokalipsis, 1993) i, przede wszystkim, zbiór esejów W labiryncie przeklętych problemów (W łabirintie proklatych woprosow, 1990). W latach dziewięćdziesiątych jego nazwisko kojarzono głównie z tym właśnie gatunkiem literackim. Te najważniejsze traktują o losach współczesnej literatury rosyjskiej: Stypa po literaturze radzieckiej (Pominki po sowietskoj litieraturie), Rosyjskie kwiaty zła (Russkije cwiety zła). W 2001 roku rozpoczęto edycję jego trzynastotomowych utworów zebranych.

Pod koniec 2001 roku „Ogoniok” (nr 48) zamieścił tekst – takie określenie w przypadku postmodernistów jest najbezpieczniejsze - Wiktora Jerofiejewa Jerofiejew contra Jerofiejew (Jerofiejew protiw Jerofiejewa), który zasługuje na uwagę z paru powodów anegdotyczno-metafizycznych. Te pierwsze toną w morzu alkoholu i grozi nam co najwyżej kac, te ostatnie – prowokujące i bluźniercze (desakralizujące przecież Wieniczkę, jedną z ikon rosyjskiej kultury masowej) – są jeszcze jednym, może nie uświadomionym, zapisem najważniejszego w psychoanalizie kompleksu. Wiktor-Edyp odwijający szalik Wieniedikta-Lajosa powtarza w wersji komiksowej scenę ojcobójstwa. To także opowieść o karmie; o byciu pisarzem Jerofiejewem – gdy już inny Jerofiejew napisał Moskwę-Pietuszki; o wszystkich Mickiewiczach, których Adam pozbawił prawa do słów „Litwo! Ojczyzno moja!”; o wszystkich dzieciach znanych twórców, którzy wierzą, że gen geniuszu bogowie zakodowali w nazwisku (pokusie pisania nie oparła się ani córka Fiodora Dostojewskiego, ani kilku innych juniorów i juniorek). To także opowieść o cnocie pokory.

            ***      

Gdybym był pisarzem rosyjskim…

(Wiktor Jerofiejew, Rosyjska apokalipsa. Próba eschatologii artystycznej, tłum. Andrzej de Lazari, „Czytelnik”, Warszawa 2008, stron 344) 

 

1.

…to urodziłbym się 19 września 1947 roku w Moskwie. Mój ojciec byłby dyplomatą, który karierę zawdzięczał Mołotowowi i Stalinowi (byłby jego osobistym tłumaczem z francuskiego), a moje dzieciństwo upłynęłoby w ambasadzie sowieckiej w Paryżu. Ukończyłbym Uniwersytet Moskiewski i napisałbym pracę doktorską o Dostojewskim i egzystencjalizmie francuskim. Ożeniłbym się ze studiującą razem ze mną Polką. Miałbym z nią syna Olega (urodziłby się w 1976 roku), który w przyszłości zostałby szefem założonego przeze mnie wydawnictwa „Zebra J” („Зебра Е”), gdzie ukazywałyby się wszystkie moje książki. Pod koniec lat siedemdziesiątych zadarłbym z reżimem przygotowując z grupą przyjaciół almanach „Metropol”, za który by mnie usunięto ze Związku Pisarzy Sowieckich, a ojca w trybie pilnym wezwano by z Wiednia i skazano na niebyt w MSZ. Nękany wyrzutami sumienia (które towarzyszyłyby mi do dziś) napisałbym skandalizującą Rosyjską piękność, której publikacja w ostatnich miesiącach agonii imperium zostałaby natychmiast zauważona za granicą. Ta powieść przyniosłaby mi tak długo wyczekiwaną popularność i finansową niezależność. Po 29 latach rozstałbym się z żoną, a po jakimś czasie zamieszkałbym z obiecującą fotografką Jewgieniją (Żenią) i nie przejmowałbym się internetowymi kołtunami wypisującymi bzdury na temat dzielącej nas różnicy wieku. Nigdy bym zresztą nie ukrywał, ze jest młodsza o 34 lata. Byłbym jej mentorem, Pigmalionem, a ona moją Galateą (posługującą się zaproponowanym przeze mnie pseudonimem: Dűrer) i matką naszej ślicznej, urodzonej w Paryżu, córeczki Mai. Gdybym się dowiedział, że Żenia mnie zdradziła (w moim ukochanym Koktebelu - gdzie buduję dom, w dobrze mi znanym hotelu na ul. Diesantnikow, z panem o „szerokich, opalonych ramionach”), to napisałbym o tym w mojej stałej rubryce w piśmie dla prawdziwych gentlemanów „GQ” (dewiza jego mutacji rosyjskiej brzmi: „Sztuka bycia mężczyzną” / „Искусство быть мужчиной”). Już zresztą wcześniej – może tuż przed, a może tuż po wydaniu Rosyjskiej piękności - odkryłbym tę banalną prawdę, że współczesny artysta nie sprzedający w swojej twórczości życia osobistego, prywatności, najgłębiej ukrytych zakamarków intymności, albo unikający ekshibicjonistycznych zachowań (gestów, słów) w mass mediach, popełnia artystyczne seppuku. Zrobiłbym więc wszystko, by osiągnąć status gwiazdy i znaleźć się w gronie celebrities: prowadziłbym audycje radiowe i telewizyjne, współpracowałbym z liczącymi się tytułami prasowymi („Ogoniok”, „GQ”, „Playboy”), udzielałbym tysięcy wywiadów, pojawiałbym się na premierach, promocjach i bankietach, uczestniczyłbym w glamourowych galach, pozowałbym do zdjęć w niedbale zarzuconym na marynarkę szaliku i nawet wziąłbym udział w reality show Ostatni bohater, rozgrywającym się gdzieś na bezludnej wyspie u wybrzeży Panamy, z którego spektakularnie bym się wycofał już na samym początku (zarzuciłbym producentom faszystowskie metody poniżania uczestników i odzierania ich z godności, szczególnie ostro zaatakowałbym prowadzącą show, ikonę popkultury Ksenię Sobczak). Dzięki tym zabiegom stałbym się wyrocznią dla intelektualistów, autorytetem dla inteligentów, lanserem dla zakompleksionych prowincjuszy. W światowej prasie („The International Herald Tribune”, „The New York Times”, „Der Spiegel”, „Die Welt”) funkcjonowałbym jako ekspert od duszy rosyjskiej. Preferowałbym kuchnię francuską, piłbym wino, rum i tequilę, czytałbym Władimira Sorokina i Michela Houellbecqa, ceniłbym Wiktora Pielewina, słuchałbym Borisa Griebienszczikowa i Jurija Baszmieta, oglądałbym Jana Vermeera, Albrechta Dűrera i Salvadora Dalego, jeździłbym BMW (pod koniec 2008 roku bordowym X6), miałbym kotkę Nastię. Do tego wszystkiego wydawałbym co najmniej jedną książkę rocznie. Każdą przetłumaczono by na polski, niemiecki i dziesięć czy dwadzieścia innych języków. Na spotkaniach autorskich wszystkie slawistki świata nie odrywałyby ode mnie oczu. 

Gdybym był pisarzem rosyjskim, to nazywałbym się Jerofiejew. Wiktor Jerofiejew. Wiktor Władimirowicz Jerofiejew.

2.

Ten ponad siedemdziesięcioletni l’enfant terrible kultury rosyjskiej eschatologicznego przełomu wieków i tysiącleci, ten niewinny prowokator obyczajowy (model - soft, hard – wiadomo – Eduard Limonow), ten niestrudzony eksplorator współczesnej przestrzeni kulturowej składa się z samych zalet: jest Artystą totalnym, geniuszem błądzącym, narcyzem nieortodoksyjnym, egocentrykiem umiarkowanym, kokietem inteligentnym, erudytą subtelnym, rozmówcą sympatycznym, mówcą błyskotliwym, ironistą zręcznym, bywa też duszą towarzystwa i z niekłamanym wdziękiem zanurza się w apokalipsie rosyjskiej.

Ale nie tylko za to – by posłużyć się pointą pewnej anegdoty rosyjskiej – go kochamy.

Dla mnie Jerofiejew jest (wiem, że zabrzmi to okropnie patetycznie) sumieniem Rosji, której nie ma. Pisarz od lat głośno mówi o tym, o czym większość jego rodaków boi się nawet pomyśleć lub o czym chce zapomnieć w akcie zbiorowej, ogólnonarodowej amnezji - o okupacji Litwy, Łotwy i Estonii, o Katyniu, o zgwałconych w czasie wojny przez czerwonoarmistów tysiącach kobiet. Dla mnie Jerofiejew jest też autorem refleksji, która zasługuje na poważne potraktowanie w odwiecznej już dyskusji poświęconej metafizyce „przeklętych problemów”: „Rosyjska dusza ze swej natury jest stalinowska” (Dobry Stalin, tłum. A. L. Piotrowska). I co dla mnie bodaj najważniejsze, Jerofiejew jest przykładem intelektualisty (na miarę Siergieja Kowalowa) przewartościowującego kanon rosyjsko-postsowieckich świętości (ojczyzna, patriotyzm, naród/lud) i o którym z całą pewnością można – podobnie, jak o Brodskim - powiedzieć, że jest „bezpośrednim spadkobiercą kosmopolitycznej, zorientowanej na Zachód inteligencji rosyjskiej” (Lew Łosiew). A swoich okcydentalistów ani Rosja prawosławna, ani Rosja komunistyczna nigdy nie kochała. Zwłaszcza bluźnierców wyznających półżartem: „W Paryżu zdradziłem ojczyznę na całe dalsze życie” (Dobry Stalin) albo już zupełnie serio: „Twoja miłość do ojczyzny jest nieodwzajemniona” (Czy kocha nas ojczyzna?). Rosja, niestety, jeszcze nie dojrzała (i chyba nigdy nie dojrzeje) do swego Monty Pythona. Gdy samolot z powracającym z dwudziestoletniej emigracji Sołżenicynem wylądował we Władywostoku, to autor Archipelagu Gułag już na trapie rzucił do żony: „Przestań się uśmiechać, jesteśmy w Rosji”. 

Odległy mentalnie o lata świetlne od noblisty Wiktor Jerofiejew wciąż pozostaje dyżurnym rusofobem kraju i po artykule opublikowanym na łamach „The International Herald Tribune” (grudzień 2008) znów został zalany falą internetowej nienawiści. Za słowa gorzkiej prawdy – powiedzielibyśmy; za oszczerstwa – mówią Rosjanie. Rządzący krajem – pisze we wspomnianym tekście autor Rosyjskiej piękności – są przekonani, że obecny kryzys finansowy wymierzony jest w Moskwę i że tak naprawdę jest to kolejny spisek amerykański (po kijowskiej rewolucji pomarańczowej i tbiliskiej rewolucji róż). Naród, jak zawsze bezkrytycznie ufa swoim przywódcom i jak zawsze ślepo wierzy w spiskową teorię dziejów. To wciąż ta sama, niezmienna od stuleci ksenofobiczna, przekonana o własnej wyjątkowości, mistycznym posłannictwie Święta Ruś (plus telewizja państwowa): pijana, pokorna, żądna krwi bogaczy (kiedyś bojarów, dziś oligarchów).  

3.

            W takich właśnie, dobrze znanych, Jerofiejewowskich klimatach utrzymany jest tom Rosyjska apokalipsa. A w nim dzieje wódki w Rosji, mat, pornografia, Siergiej Awierincew, Alfred Schnittke, wielcy pisarze w szokujących bogobojnego czytelnika rosyjskiego niepodręcznikowych interpretacjach („Jak karma, to karma. Jeżeli jesteś wielkim poetą, to wcale nie oznacza, że twoja żona nie okaże się kurwą” Błąd Puszkina; „Anton Pawłowicz Czechow lubił chodzić do burdelu” Brudny Czechow), bunt więźniów w Norylsku w 1953 roku, Biesłan, Michaił  Chodorkowski (ciepło), Michaił Gorbaczow (ciepło), list otwarty do niekochanego prezydenta Władimira Putina (z 4 września 2002 roku), fundamentalne pytania (Dlaczego tanieją rosyjskie piękności?, Czy mężczyźni boją się mądrych kobiet?), fundamentalne odpowiedzi („Dziewica Orleańska, słynna Joanna d’Arc, była potrzebna Francji jako symbol zwycięstwa, jednak, jak się wydaje, nie była potrzebna Anglii. W przeciwnym razie Anglicy nie spaliliby jej na stosie” Komu ty jesteś, prawdę mówiąc, potrzebna?) i fundamentalne obserwacje („Wszystkie kobiety marzą o wielkiej miłości” Gospodyni; „Kiedy poznaję kobietę, to patrząc jej dobrotliwie w oczy, zawsze zastanawiam się, czy dobrze robi minetę” Mineciary). 

            Jednak za największą wartość Apokalipsy uważam powracającą jak refren w wielu tekstach pochwałę wolności. „Czy mamy wolność? – czytamy w eseju Car rosyjskich snów - W porównaniu ze Związkiem Radzieckim mamy wie­le swobód i tego nie wolno wykreślać ze świadomości: te swobody, nawet ograniczone, stopniowo kształtują prywatny świat Rosjan. Mamy swobodę przemieszczania się (jeżeli posiada się zagraniczne wizy i pieniądze), prowadzenia interesów (bez włażenia do wielkiej polityki), wiary w Boga (najlepiej w prawosławnego), czytania wszystkiego, co popadnie, i krytykowania wszystkiego, co popadnie (w tym nasze­go zagadkowego ptaka – jednak tylko w wydzielonych miejscach, przypominających palarnie: w niektórych rozgłośniach radiowych, w pewnych gazetach)”.

            Zgadzam się z jego diagnozą. To dużo. Niestety – tu jestem większym pesymistą od autora Encyklopedii duszy rosyjskiej – w ostatnim czasie przestrzeń wolności obywatelskiej w jego kraju z roku na rok dramatycznie się kurczy.

Na szczęście wciąż pozostaje „swoboda przemieszczania się” i Rosyjska apokalipsa jest odą na jej cześć. W Cienkich pędach apokalipsy (taki tytuł nosi część trzecia zbiorku) Wiktor Jerofiejew jako homo viator manifestuje swoją otwartość na inność i przynależność do kręgu kultury zachodniej (śródziemnomorskiej?). Nie odczuwa – jak jego wielcy poprzednicy (że wymienię tu tylko Nikołaja Karamzina i jego Listy podróżnika rosyjskiego, I pełne wyd. - 1801) albo dzisiejsi anonimowi „nowi Ruscy” (homo novus) – kompleksów niższości/wyższości, nie cierpi za miliony, nie musi niczego udowadniać. Jest Europejczykiem, jest obywatelem świata, jest bywalcem, jest światowcem – jest sobą. „Poszczęściło mi się dwa razy – pisze w Pierwszych wrażeniach z Ziemi. - Nie tylko chciałem, ale i mogłem: żelazna kurtyna była dla mnie przeźroczysta, co odróżniało mnie od większości moich współobywateli. Dzięki ojcu dyplomacie znalazłem się w tym samym Paryżu, gdy miałem osiem lat. Zakaz podróżowania poza krajem był jednym z największych przestępstw władzy radzieckiej. Było to pozbawienie nie tylko wolności przemieszczania się. Zakodowano tu strach przed światem jako wrogą przestrzenią, co do tej pory daje się wyczuć w zachowaniu i myśleniu wielu Rosjan. Zresztą każda ultrakonserwatywna świadomość, tym bardziej orientacji nacjonalistycznej, ma chorobliwy stosunek do podróży zagranicznych. Trudno mi wyobrazić sobie nie tylko Hitlera na luzie spacerującego sobie po Manhattanie, ale i Elvisa Presleya w Galerii Trietiakowskiej. Podróż rozhermetyzowuje na­rodową duszę. Ojczyzna powinna zadowolić się sa­ma sobą. W wymiarze metafizycznym każda podróż zagraniczna jest zdradą ojczyzny, tak samo jak zainteresowane spojrzenie na cudzą żonę można potraktować ja­ko próbę zdrady własnej żony. Nieważne, czy próba jest udana: porównanie samo z siebie już zakłada relatywizację wartości i zwątpienie, tym bardziej, jeżeli porównanie jest na niekorzyść”. W Rosyjskiej apokalipsie Jerofiejew jest podróżnikiem, turystą, wykładowcą, niekiedy nomadą i, przede wszystkim, pisarzem ciekawym świata: wykłada na amerykańskich uniwersytetach; zwiedza Hawaje; wspomina Chicago i Kapsztad; Boże Narodzenie spędza w Paryżu, Walentynki - w Londynie; w grudniowym Rzymie „opycha się w promieniach słońca świeżymi poziomkami”; mknie „land roverem po szorstkiej jak męski podbródek powierzchni Sahary”; na pokładzie „prywatnego jachtu” dociera na Capri; jest w Toledo i w Jerozolimie; zwiedza zamki nad Loarą; zanurza się w Afryce; zachwyca się pejzażami Toskanii (i nie ukrywa swojej miłości do Włoch); „na granicy Indii i Nepalu mieszka w hotelowym pokoju z niezliczoną ilością szarańczy”; wędruje przez Alpy, uwielbia winnice Niemiec, Francji i Włoch; jada struclę w Innsbrucku i ostrygi („jedne z najlepszych na świecie”) na wyspie Ré; ceni atmosferę Karaibów, Bali, Rio de Janeiro i Nicei; zna Alaskę, Japonię, Mińsk, Amsterdam, Brukselę, Berlin, Nowy Jork, Maroko, Kanadę, Polinezję, Emiraty Arabskie, Stambuł, Wiedeń, Riwierę, Budapeszt, Nowy Orlean; mieszane uczucia budzi w nim Lwów; w Norwegii je kolację z Adamem Michnikiem, a w Berkeley wypija dwie butelki whisky z Czesławem Miłoszem.

„Szczęśliwej emigracji rosyjskiej nie ma z zasady” (Cienkie pędy apokalipsy) – powiada Jerofiejew i prawdopodobnie ma rację. Jego recepta na rosyjskie szczęście brzmi więc inaczej:  pół roku spędzamy w Moskwie, a drugie pół w na przykład w Toskanii albo w Nowym Yorku. Nie jest to wprawdzie pomysł nowy (w swoim czasie funkcjonował tak Iwan Turgieniew), ale zapewne wciąż wart rozważenia. Niestety, znam sporo Rosjan, u których – mimo wielu podróży – proces „rozhermetyzowania na­rodowej duszy” przebiega bardzo opornie. Ich gen homo sovieticus wciąż ma się dobrze. Może więc ci wszyscy biedni Iwanowowie i Pietrowowie nigdy nie będą szczęśliwi, ponieważ nie mają za sobą dzieciństwa spędzonego w Paryżu, które sprawia, że przez resztę życia towarzyszy Rosjaninowi smak kasztanów i magdalenek, a nie zapach antonówek?

             Rosyjska apokalipsa jest, jak kilka wcześniejszych książek Jerofiejewa (chociażby Mężczyźni), wyborem utworów najczęściej już znanych czytelnikowi z publikacji w czasopismach (np. niektóre teksty – opowiadania?, eseje?, szkice?, felietony?, opowiastki?, czy może po prostu jerofiejki? - debiutowały w „GQ”, m. in. Mineciary, Francuski luser, Zwrotnik rakiem, Jak o mało co nie zostałem Włochem, Język apokalipsy, Chaos zamiast pieniędzy, Święty Che). Tak postępują zapewne wszyscy współcześni pisarze, pragnąc ochronić w ten sposób swoje rozproszone teksty przed zapomnieniem (to jakiś substytut Dzieł zebranych) i – ależ jestem cynikiem – zapewnić sobie prawo do jeszcze jednego honorarium. Sądzę, że Mineciary czy Francuski luser pozbawione swojego środowiska naturalnego (ekskluzywne zdjęcia Jennifer Aniston „ubranej jedynie w krawat”, premiera Rolls-Royce’a Phantoma Coupe, przepis na coctail najskuteczniej zwalczający kaca, porady pod hasłem: jak żyć, żeby być cool, a może nawet trendy – kupując „bajecznie kolorowe trampki” z kolekcji „Colorama” Pierre’a Hardy’ego, a nie tenisówki od Prady i używając perfum Serge’a Lutensa „Borneo 1834”) mają się nadal dobrze. Zgromadzone w jednym tomie i usytuowane w nowych kontekstach (proza Jerofiejewa, postmodernizm rosyjski) prowokują do nowego odczytania. Mnie, na przykład, udało się parokrotnie przyłapać Wiktora Władimirowicza na uprawianiu – za przeproszeniem - moralizatorstwa. 

Jesienią ubiegłego roku ukazała się w Rosji jego kolejna książka – Świat diabła (Свет дьявола, w Polsce opublikuje ją oczywiście Wydawnictwo „Czytelnik”). Wyznaję ze wstydem – jeszcze nie czytałem, ale wiem (pisał o tym Dmitrij Smirnow), że autor włączył do niej, między innymi, teksty już wcześniej drukowane.  

            4.

            Gdybym był pisarzem rosyjskim i nazywałbym się Wiktor Jerofiejew, to zacząłbym uczestniczyć w spotkaniach AC (Anonimowych Celebrities / Celebrytów) i krok po kroku zrealizowałbym wszystkie założenia i cele Wspólnoty: 1. Zapomniałbym o wcześniej wyrażonej przez siebie opinii: „Bycie znanym pisarzem to za mało, trzeba koniecznie stać się modnym” (Moda na modę), 2. Zrozumiałbym, że moja nadobecność w mediach nie zwiększy popytu na moje książki (Świat diabła – 7 000 egz.), ponieważ nigdy nie zostanę „mieszkańcem masowej wyobraźni”, idolem milionów oglądających Ostatniego bohatera, 3. Ograniczyłbym do niezbędnego minimum swoją obecność w programach telewizyjnych (pojawiałbym się jedynie w „Apokryfie”) i starałbym się zabić w sobie zwierzę medialne, 4. Byłbym bardziej asertywny w kontaktach z dziennikarzami, 5. Nie odpowiadałbym na pytania o moje życie prywatne (rozwody, plany matrymonialne, itp.) i zrobiłbym wszystko, żeby moje nazwisko zniknęło z bulwarowych kronik towarzyskich (Od Wiktora Jerofiejewa odeszła żona, „Trud” 2 grudnia 2008 r.), 6. Zrezygnowałbym z obecności w glamourowej przestrzeni kulturowej, 7. Uczyłbym się na nowo trudnej sztuki bycia niekochanym i niezauważanym (przez mikrofony i obiektywy), 8. Przez rok albo dwa nie rozmieniałbym swojego talentu na drobne, nawet, gdybym musiał sprzedać X6, 9. Przeczytałbym fragment wywiadu, którego udzieliłem Magdalenie Talik (Wódka, bóg i diabeł, WWW.kulturaonline.pl, 21 grudnia 2008 r.): „Zrozumiałem, że odszedłem daleko od fikcji. Robię taką półfikcję. Rzeczywistość to realizm numer jeden, fikcja - numer dwa, a ja piszę takie jeden i pół. Gdybym wymyślał powieść, wtedy nic nie byłoby takie obowiązkowe, mógłbym stworzyć wszystko. Jeżeli mowa o biografii, to wtedy bohaterowie nie mieliby charakterów, a postaci byłyby płaskie. A ja mam to swoje jeden i pół. W Polsce może jest inaczej, ale na świecie ludzie nie zawsze to rozumieją, są konserwatywni, z tradycyjnymi poglądami. Piszę na przykład o rodzicach i czytelnicy nie wiedzą, czy to prawda czy fikcja”, 10. Zaszyłbym się (proszę czytać: ukryłbym się) na jakiś czas w Koktebelu i – nie oglądając się na to, czy tworzę w rytmie na raz, na półtora czy na dwa - napisałbym tekst z najwyższej literackiej półki, na której stoi od dawna powieść innego Jerofiejewa. 

A wtedy z czystym sumieniem (już po Noblu albo Angelusie) porzuciłbym AC, kupiłbym najnowsze BMW i wydawałbym co dwa lata nowy tom starych felietonów – Powrót rosyjskiej apokalipsy, Rosyjska apokalipsa kontratakuje, Zemsta rosyjskiej apokalipsy, Ślad rosyjskiej apokalipsy, Klątwa rosyjskiej apokalipsy. 

Żyłbym długo i szczęśliwie, jak na klasyka literatury rosyjskiej przystało.

Wiktor Pielewin (1962) – Jego Generation „P” (Generation „П”, 1999) należy – w mojej subiektywnej, postmodernizującej opinii – do najlepszych dwudziestowiecznych powieści rosyjskich. Akcja Pokoleniа „П” – П, jak Пепси Колa, albo П, jak Пиздец, albo П jak Пелевин - toczy się w postsowieckich szalonych latach 90. w kraju rządzonym przez mafie i opartym na systemie wartości skodyfikowanym przez nowych Ruskich. Główny bohater copywriter Wawilen Tatarski, absolwent niegdyś prestiżowego Instytutu Literackiego, teraz odnalazł się w świecie reklamy. W świecie przedstawionym Pielewina funkcjonuje ona na kilku poziomach. Bywa na przykład pretekstem do wygenerowania pastiszowych, alternatywnych scenariuszy, klipów czy sloganów. Niektóre znalazłyby dla siebie miejsce w telewizji czy w internecie, kilka nie przeszłoby nawet przez najbardziej liberalną cenzurę:

„Ulica małego rosyjskiego miasteczka. Na pierwszym planie trochę zamazany, ujęty nieostro motocykl, jakby nawisający nad widzem. W oddali widać cerkiew, słychać bicie dzwonu. Właśnie skończyło się nabożeństwo i ludzie idą w dół ulicy. Wśród przechodniów dwaj młodzieńcy w czerwonych bluzach, wypuszczonych na spodnie – zapewne słuchacze uczelni wojskowej na przepustce. Zbliżenie: każdy ma w ręku słonecznik. Zbliżenie: usta wypluwające łupiny. Zbliżenie: na pierwszym planie kierownica i bak motocykla, z tyłu nasi bohaterowie, z zaskoczeniem patrzący na maszynę. Zbliżenie: palce wydłubujące pestki ze słonecznika. Zbliżenie: bohaterowie wymieniają spojrzenia; jeden mówi:

            - W naszym plutonie był plutonowy, co się nazywał Harlej. Nieziemski twardziel. Ale wziął i się zapił.

            - Dlaczego? – pyta drugi.

            - Dlatego. Nie ma teraz życia dla ruskiego człowieka.

            Następny kadr – z drzwi domu wychodzi potężnie zbudowany chasyd w czarnej skórzanej kurtce, czarnym szerokoskrzydłym kapeluszu i z pejsami. W porównaniu z nim nasi bohaterowie wydają się maleńcy i chudziutcy – cofają się mimo woli. Chasyd wsiada na motor, zapala go z hałasem i w ciągu kilku sekund znika z oczu – pozostaje tylko niebieski obłok spalin. Nasi bohaterowie znów wymieniają spojrzenia. Ten, który opowiadał o plutonowym, wypluwa łuski i odzywa się z westchnieniem:

            - Jak długo jeszcze te Dawidsony będą jeździć na Harlejach? Rosjo, ocknij się!”[57] („Harley Davidson”); 

„[…] Czerwoni nie przejdą!” (s. 271,  tampony „Tampax”, aluzja do puczu z 1991 r.); „MERCEDES 600 – A CAR NUMBER ONE IN RUSSIA”, „MERCEDES 600 – ЦАРЬ ВСЕЯ РУСИ” (s. 207); „Gdy spadnie głowa, włosów nie żal” (s. 316, szampon „Head and Shoulders”, kwestia Stiepana Razina na szafocie).

W postmodernistycznym świecie wyobraźni Pielewina jest miejsce na „nasze rosyjskie dolce” (s. 183), „modę gejowską czasów Freddiego Mercury’ego” (s. 195), „krążownik rakietowo-jądrowy «Idiota», zbudowany dla uczczenia sto pięćdziesiątej rocznicy urodzin Fiodora Dostojewskiego” (s. 281-282, telewizyjny news), „czerwone kalesony od Calvina Kleina” (s. 299) czy „gamowiera” (neologizm utworzony przez analogię ze słowem: „starowier”; „gamak” – wulgarnie homoseksualista; w Generacji… jeden pan tłumaczy drugiemu panu, że to od angielskiego: „Game Over”).

Natomiast na wyższym poziomie powieści został umieszczony Matrix z „odmiennymi stanami świadomości” i psychodelicznymi klimatami, gdzie podczas seansu spirytystycznego duch Che mówi o buddyzmie i homo zapiens, a w narkotycznym transie powstaje reklama Boga i pojawia się zamówienie na „rosyjską ideę”. 

Wraz z bohaterami Pielewina trafiamy do dystopii, w której o wszystkim decydują komputery (na straszenie w latach 90. sztuczną inteligencją było za wcześnie): można wyemitować rozmowę, której nie było (np. Bieriezowskiego z Radujewem), generał Lebiedź pali wyłącznie „Camele”, działa wirtualna kolekcja sztuki

„– A gdzie jest kolekcja? 

            - To właśnie ona – odparła sekretarka, wskazując na ściany. – Zbiór hiszpański. Kogo z wielkich Hiszpanów lubi pan najbardziej?

            - Tego... – bąknął Tatarski, z wysiłkiem przypominając sobie odpowiednie nazwisko – Velázqueza.

            - Też jestem jego fanką – powiedziała sekretarka i popatrzyła na Tatarskiego zimnym zielonym okiem. – Powiedziałabym, że to Cervantes pędzla.

            Elegancko wzięła swego podopiecznego pod rękę i muskając biodrem jego gołą nogę, poprowadziła go do najbliższego arkusza na ścianie. Tatarski zobaczył na nim kilka akapitów tekstu i fioletową pieczęć. Sekretarka krótkowzrocznie pochyliła się nad papierem, żeby odczytać drobny druk.

            - Tak, to jest akurat to płótno. Raczej mało znana różowa wersja portretu infantki. Tu ma pan zaświadczenie notarialne, wydane przez firmę Oppenheim and Radler, że obraz rzeczywiście został nabyty z prywatnej kolekcji za siedemnaście milionów dolarów” (s. 294-295).

            „[…] Jeśli ktoś chce zrozumieć zmiany, jakie nastąpiły w rosyjskiej literaturze – pisze Piotr Graczyk - między czasami Breżniewa a czasami Jelcyno-Putinowskimi, porównać powinien pisarstwo Wieniedikta Jerofiejewa z pisarstwem Wiktora Pielewina. Przejście od Jerofiejewa do Pielewina jest przejściem od wódki do narkotyków”[58]; „[…] Literatura, która pije wódkę, poradzić może sobie jedynie z rzeczywistością jednoskalową […]. Natomiast tam, gdzie pojawia się wiele wzajemnie niespójnych realności, gdzie dochodzi do gwałtownych jakościowych przeskoków między różnego rodzaju oszołomieniami i stanami urojeniowymi – tam poczciwy etanol nie stanowi już wystarczającej przeciwwagi dla reszty bytu i sięgnąć trzeba po środki silniejsze”[59].

            A tak przy okazji: Tatarski pije zawsze piwo „Tuborg”. Przypadek? Kryptoreklama? 

 

***

ROCK / PUNK

W Związku Sowieckim – jak pisze Jakow Fiediuszyn[60] - pierwsze grupy rockowe powstały w połowie lat sześćdziesiątych (to wtedy Brodski zafascynowany „The Beatles” przetłumaczył Yellow Submarine)[61]. Na początku była muzyka i pogląd, że melodyka języka rosyjskiego jest obca żywiołowi rock’n’rolla.  Milczano też dlatego, że język rosyjski był zawłaszczony przez wykonawców komercyjnych, a nonkonformizm kojarzono z językiem angielskim. To Aleksandr Gradski okazał się pionierem (mam tu na myśli „prekursorem”, a nie członkiem organizacji) przekonującym, że także język rosyjski może się wpisać w estetykę rocka. Jednak dopiero grupa „Maszyna wriemieni” („Wehikuł Czasu”) oparła cały swój repertuar na tekstach rosyjskich, a jej lider - Andriej Makarewicz – został w latach siedemdziesiątych pierwszą ikoną rosyjskiej muzyki rockowej. W następnym dziesięcioleciu do głosu doszli leningradzcy rock-poeci: Wiktor Coj (1962-1990, „Kino”), Boris Griebienszczikow (ur. 1953, „Akwarium”), Michaił (Mike) Naumienko (1955-1991, „Zoopark”), Aleksandr Baszłaczow (1960-1988), Andriej Panow (pseudonim Swin’ja, 1960-1998, punkowa grupa „Awtomaticzeskije udowletworitieli”), Siergiej Sielunin (1958-2021, „Wychod”). Najczęściej odwoływali się oni do tradycji śpiewanej poezji petersburskiej i folkloru piotrogrodzkiego. Moskwianie („Zwuki Mu” z Piotrem Mamonowem, „Brigada S” z Garikiem Sukaczowem) podążyli w kierunku  groteski. Za najwybitniejszych poetów rockowych uznaje się Aleksandra Baszłaczowa i Borisa Griebienszczikowa. 

W drugiej połowie lat siedemdziesiątych, na fali ocieplenia po Helsinkach, nakręcono sowiecko-amerykański film Синяя птица i rozpoczęto prace nad wspólnym projektem z Brytyjczykami. Film miał nosić tytuł Карнавал. Fabuła była idiotyczna, ale nie ona przecież była w tym filmie najważniejsza, lecz koncert, który dla potrzeb filmu miał się odbyć w Leningradzie na Dworcowej Płoszczadi z udziałem gwiazd sowieckich (Ałła Pugaczowa, miński zespół „Piesniary” i „Ariel” z Czelabińska) i zachodnich (lewicująca Joan Baez na zasadzie listka figowego, Bee Gees, Santana). Prawdopodobnie ten koncert (oczekiwano 300 000 widzów, wstęp wolny) w całości wszedłby do filmu i wokół niego skonstruowanoby jakąś tam fabułę. Ustalono termin: 4 lipca 1978 roku (o czym poinformowała miejscowa gazeta, bodaj „Leningradskaja Prawda”). Kilkanaście dni wcześniej rozpoczęto przygotowania (logistyką zajmowała się strona zachodnia) – w stronę granicy fińsko-sowieckiej wyruszały ciężarówki wiozące m. in. sprzęt niezbędny do zorganizowania takiego koncertu. W Londynie delegacja Lenfilmu prowadziła ostatnie rozmowy i miała podpisać ostateczną umowę (miała to być zwykła formalność). Zadzwonił telefon. Ktoś ważny (z Leningradu? z Moskwy?) zażądał przerwać rozmowy i natychmiast wrócić do kraju. Powód do dziś jest nieznany. Hipotezy: 1. Baez, uważana za swojego człowieka, zaczęła się w wywiadach odgrażać, że ze sceny powie o wolności i prawach jednostki; 2. Uznano, że nie ma potrzeby tak uroczyście obchodzić w ZSRS święto narodowe USA; 3. Obawiano się niekontrolowanej reakcji tłumu. W każdym razie delegacja powróciła. Ciężarówki zawrócono. Nikt jednak nie poinformował oficjalnie potencjalnych widzów, że koncertu nie będzie. Młodzi ludzie już zatem od rana krążyli po placu i okolicy. Pojawiły się samochody milicyjne, z których nawoływano do rozejścia się. Większość została, sadząc, że w ten sposób milicja chce zmniejszyć liczbę słuchaczy. Nawet wyraźny brak sygnałów, że koncert się odbędzie (brak sceny, brak nagłośnienia, itd.) nie przekonał. Do akcji ruszyły w tyralierze – na zasadzie wozów bojowych – polewaczki. Tłum spychano (wtedy już tysięczny, może kilkutysięczny) w stronę Newskiego Prospektu, który został na pewnym odcinku zamknięty przez oddziały milicyjne i wojskowe. Młodych ludzi wciągano do suk. Do komisariatów odwożono tych, którzy mieli mokrą odzież (znak, że byli na placu). Kary – niektórych studentów wyrzucono z uczelni, kogoś – z pracy, itd. Niektóre dziewczyny oskarżono o prostytucję (argumenty: wyzywający strój, brak biustonosza). Niszczono aparaty fotograficzne, kamery filmowe[62].

·      Ku pamięci!

W ZSRS obowiązywał zakaz wykonywania zdjęć z wysokości powyżej 2 piętra (3 etaża). Na zrobienie takich fotografii była potrzebna zgoda odpowiednich organów. 

Pamiętam z lat 70. taras widokowy na wieży Soboru świętego Izaaka Dalmatyńskiego w Sankt Petersburgu. Umieszczone tam ogłoszenia przypominały oczywiście o zakazie robienia zdjęć i o grożących karach za nieprzestrzeganie rozporządzenia. Krążące po tarasie panie z ochrony siały postrach: miały poprzyczepiane do ubrań klisze (memento…) wyjęte jakoby z aparatów niegrzecznych turystów albo co gorsza szpiegów. 

Złote lata rosyjski rock przeżywał w drugiej połowie lat osiemdziesiątych – w okresie Pieriestrojki, a jego twórcy i wykonawcy poparli zachodzące w kraju zmiany. Upadek ZSRS, formalna rezygnacja z cenzury w Federacji Rosyjskiej – wszystko to oznaczało zamknięcie pewnej epoki w dziejach rosyjskiego rock’n’rolla. Ten rodzaj muzyki i towarzyszące jej teksty zatraciły swoją magię. W połowie lat dziewięćdziesiątych pojawiło się nowe pokolenie rockmanów i w Rosji zaczęto mówić o „nowym rosyjskim rocku” (białoruska grupa „Bi-2” – 22 listopada 2025 roku wystąpiła w Warszawie, „MultFilmy”, „Mumij Troll”, „Nocznyje snajpiery”, Zemfira / Ziemfira – pseudonim piosenkarki, ale to jednocześnie nazwa grupy, z którą występuje).

Rozmowa Tatiany Brickiej z Władimirem Riekszanem (zespół „Санкт-Петербург”), który między innymi ciepło wspomina „Skaldów” (nawiasem mówiąc byłem na ich koncercie w Leningradzie, nie pamiętam, który to był rok):

„ — Почему рок-н-ролл 40 лет назад изменил страну и может ли искусство сейчас изменить ее?

— Ни фига никакой рок-н-ролл страну не изменил. Рок-музыка оказалась наиболее актуальным искусством, отражавшим те изменения, которые в стране уже происходили. Иначе надо согласиться с тем, что ЦРУ писала песни Цою, и вообще — что мы подорвали великую империю.

Что такое рок-музыка? Это разновидность народного искусства, городской фольклор. Все лучшее в мировой и русской рок-музыке создано людьми без специального музыкального образования. Это как дедушка с балалайкой на завалинке.

[…].

И уголовные дела возбуждали?

— Был гениальный организатор и авантюрист Артемьев, который в 1971 году создал некую поп-федерацию, выдавая себя за комсомольского работника. Он пообещал музыкантам легализацию. Все музыканты хотят двух вещей: аплодисментов и гонораров. Никакой советской власти или Путина они не хотят свергать. Им просто не нравится, когда что-то мешает двигаться в сторону аплодисментов и гонораров. И вот предтеча рок-клуба Артемьев проводил ночные концерты под видом съемок на «Ленфильме» художественных фильмов о бунтующей западной молодежи. Гениально: звонил в райком комсомола и просил помочь в их организации. И место для концерта уже сам комсомол подбирал — школу какую-нибудь. Никто ни разу не перезвонил на «Ленфильм» и не проверил. Зрители приходили, по три рубля сдавали. Поляки приезжали на совместный концерт, отличные музыканты — группа «Скальды». Благодаря полякам, кстати, мы поверили, что можно по-русски сочинять. До этого все думали, что рок-музыке нужна английская короткая фраза.

Артемьева потом слегка посадили. Взяли за концерты, но так как билетов он не продавал, а деньги считались частными пожертвованиями, посадили не за это, а за подделку документов.

Так что рок-клуб не на ровном месте возник. Его появление подвело черту под предыдущим периодом, который в значительной степени был даже ярче. Просто спецслужбам надоело за нами гоняться, нужно было одно место, чтобы за всеми смотреть.

— Был специальный человек, который мог прийти послушать и сказать, что исполненное не соответствует литовке?

— А как? Аппаратура же была отвратительная, слов не разберешь. Да и на что бы они записывали? Когда говорят, что сильно душили рок, это не очень верно. Но не любили сильно. В содержании песен ничего антисоветского не было, было в самой форме: какие-то волосатые не советские люди”[63].

            W 1976 roku punk pojawił się w Wielkiej Brytanii, a już rok później – jak pisze Olga Aksiutina - na rosyjskim czarnym rynku można było kupić płyty grup „Clash” czy „Sex Pistols”[64]. W końcu lat siedemdziesiątych Andriej „Swinja” („Свинья”) Panow utworzył w Leningradzie wraz z przyjaciółmi pierwszą rosyjską punk-grupę „Автоматичкские удовлетворители”. Grupa nie mogła oficjalnie koncertować, więc występowała w kawiarniach, stołówkach, klubach studenckich na imprezach zamkniętych pod hasłem „День рождения”. Na początku lat osiemdziesiątych powstają kolejne grupy punkowe w Leningradzie: „Народное ополчение”, „Отделсамоискоренения”. 

            7 marcа 1981 roku otwarto w Leningradzie rock-club, ale – jak pisze Olga Aksiutina – grupy punkowe nie mogły w nim występować[65]. Grupy rockowe działały w podziemiu (klub miał tę muzykę poddać kontroli i spacyfikować, jak „Klub-85” niepokornych literatów), grupy punkowe - w podziemiu podziemia. Po śmierci Breżniewa władze zaostrzają walkę z rockiem. Leningradzkie punki trafiają na przesłuchania do KGB (teksty punków odnosiły się krytycznie do sowieckiej rzeczywistości). Najlepiej ten czas przetrwała grupa „ДК”, która w latach 1983-1984 nagrała 12 albumów (oczywiście nieoficjalnie). Wokalista „DK”, Żenia Morozow, został w 1984 roku skazany na 6 lat za „sprzedaż aparatury”. Popularność zdobyły syberyjskie grupy punkowe: „Посев”, „Гражданска оборона”, „Спинки мента”, „Черный Лукич”, „БОМЖ”, „Путти”, „Кооператив Ништяк”, „Инструкция по выживанию”. Ich teksty były szczególnie upolitycznione, np. grupa „Кооператив Ништяк” śpiewała: „Бродит призрак по Европе, отрубитеему ноги”[66]. Niektórzy muzycy z tych syberyjskich grup karnie trafiali do psychiatryków. Pytany po latach przez Aksiutinę o problemy z władzami w latach osiemdziesiątych, estoński muzyk Willy Tamme odpowiedział pisemnie (trochę zniekształconą ruszczyzną): „А проблемы были такие же, как и везде в Советском Союзе: пару разв неделю в отделе милиции сидели, где иногда подстригали, все булавки-цепи-вещи и иногда целыекостюмы конфискировали и немножко по морду дали. Иногда закрыли в сумасшедший дом, в специальный отдел венерической больницы или дали 15 дней. В КГБ тоже иногда сидели, на улице иногда нас избили, в высшие школы не принимали, нормальную работу не давали, и в конце 1980-х даже пиво в магазинах кончился, и сигареты тоже. Интересный жизнь был!”[67]  

A Aleksiej Rybin, jeden zpierwszych punków leningradzkich, wyjaśnił dlaczego on i jego koledzy (inaczej niż ich syberyjscy współwyznawcy) unikali politycznych tematów w swoich tekstach: „Вступать в прямой диалог с государством значило принимать правила его игры, что было для нас глубоко омерзительно. Те ценности, которые нам предлагались, были для нас просто смешны – они выглядели такими бессмысленными и ничтожными, что для их достижения совершенно не хотелось тратить время и силы”[68].

Na przełomie lat osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych kultura (kontrkultura) punk, zdaniem Olgi Aksiutiny, znalazła się w „społeczeństwie bez jakichkolwiek wartości i norm”. Nie ma więc, zdaniem autorki, powodów do protestu – jest wolność, nie ma zakazów. Młodzieżowy bunt – o czym już pisał w Generation P Pielewin (na okładce Che w powszechnie znanym berecie, ale w berecie z logo Nike) – zaczyna dobrze się sprzedawać w społeczeństwie konsumpcyjnym. (Nie zgadzam się z Aksiutiną – inaczej postrzegam społeczeństwo rosyjskie i inaczej diagnozuję stan współczesnej Rosji.) W tej sytuacji, kontynuuje Aksiutina, ruch punk orientując się na zachodnie wzorce tworzy DIY punk-kulturę. Co oznacza odrzucenie oficjalnych, nastawionych na pranie mózgów, mass mediów (od telewizji i radiostacji po kolorowe czasopisma, cały glamour) i poruszenie się w zupełnie innej, „podziemnej” przestrzeni kulturowej – porozumiewanie się za pomocą fanzine’ów, specjalnych kanałów komunikacji i dystrybucji, itd. A więc walka z totalitaryzmem mediów i głoszoną przez nich ideologią. Wielu współczesnych punków rosyjskich uważało siebie za anarchistów. Nie wszystkie postulaty współczesnej punk kultury dało się przenieść na grunt rosyjski (z powodów politycznych, społecznych).

Łarisa Malukowa o punkowej kapeli „Jugo-Zapad”: 

„… И четыре парня в подъезде допивают трехлитровую банку пива, шатаются по темным улицам. Это история рок-н-рольной панк-группы «Юго-Запад», взлетевшей на рубеже восьмидесятых и девяностых. Название приклеилось по имени рабочего бандитского района Питера. 

Про то, как агония большой страны выразилась последним всплеском буйной свободы и буйной музыки. Как вспоминают «юговцы»: «Советский союз распадался и цензорами оказались только мы сами». 

Репетировали в подвале дома № 105 по проспекту Стачек. Там любитель-музыкант Александр Махнач («Сантер») познакомился с Игорем Фроловым («Егорычем») и Алексеем Савиновым («Лёльсом»). Пели разное, в том числе песни Сантера, в которых буквально с натуры схватывалась и зарисовывалась жизнь вокруг: персонажи, ситуации. И фанаты, которых музыканты называли «эстетами в рабочих ботинках», были им верны. Вспоминают про концерт в знаменитом рок-клубе — ряд ментов перед сценой, сломанные кресла. Про концерт в «Юбилейном». Про приводы в милицию, драки, разгром поезда, путешествие к голландским панкам. Как пели, так пили, так жили. О некоторых темных страницах прошлого не хотят вспоминать. Странно, что все живы, никого не убили, даже не покалечили. Альбомов не осталось. Только выцветшие клипы и нестареющие хиты: Лесные братья, Выходной панка, По разбитым бутылкам. До сих пор в некоторых дворах на стенах остались надписи ЮЗ”[69].

***

OUTSIDERZY TRZEJ

Leonid Cypkin (1926-1982, zmarł w dniu urodzin) - Gdyby Susan Sontag na początku lat 90. nie zajrzała któregoś dnia do antykwariatu na Charing Cross Road. Gdyby nie zwróciła uwagi na przetłumaczoną z rosyjskiego kilka lat wcześniej (Londyn 1987) powieść Lato w Baden. Gdyby jej wówczas nie kupiła i nie przeczytała. Gdyby po 10 latach nie napisała entuzjastycznego eseju Loving Dostoyevsky: The Recovery Of The Novel i nie opublikowała go na łamach „The New Yorkera” (2001). Gdyby nie przekonała redaktorów wydawnictwa New Directions Publishing Corp. do wydania Lata… w USA (2001, z przedrukowanym z „The New Yorkera” swoim tekstem), to świat nie dowiedziałby się o istnieniu zmarłego dwadzieścia lat wcześniej jeszcze jednego lekarza w dziejach literatury rosyjskiej.

Sontag: „неизвестный шедевр”, „Этот роман я, ничуть не усомнившись, включила бы в число самых выдающихся, возвышенных и оригинальных достижений века, полного литературы и литературности — в самом широком смысле этого определения”[70].

Doktor habilitowany nauk medycznych - i jak tysiące innych Żydów rosyjskich otkaznik - Leonid Cypkin pierwsze wiersze napisał na początku lat 60., a pierwsze opowiadania na początku lat 70. Nigdy jednak nie przejawiał większego zainteresowania publikacją swoich utworów ani w pierwszym, ani w drugim obiegu. Był konsekwentny – pisał do szuflady. Na szczęście napisaną w latach 1977-1980 powieść Лето в Бадене przemycono do Stanów Zjednoczonych i redagowany przez Jewgienija Rubina nowojorski tygodnik emigracyjny „Nowaja gazieta” 13 marca 1982 roku rozpoczął jej druk (w Rosji Lato… ukazało się dopiero w 2003 roku). Cypkin miał wtedy przed sobą jeszcze tydzień życia. Dwa dni później, 15 marca, los zafundował mu dwie pełne wrażeń przejażdżki rollercoasterem: został po raz kolejny wyrzucony z pracy i dowiedział się od mieszkającego w Kalifornii syna o publikacji „Nowej gaziety”. 20 marca zmarł na zawał.

Narracja powieści wyrasta z doświadczeń prozy modernistycznej (strumień świadomości). W całym tekście doliczono się – w roli księgowego wystąpił Roger Keys (współautor wraz z Angelą Keys przekładu Lata… na język angielski) - 11 akapitów i 34 kropki. Dwie płaszczyzny czasowe: podróż Fiodora i Anny Dostojewskich z Petersburga do Niemiec (1867) i późniejsza o sto lat podróż narratora (autora) z Moskwy do Leningradu.

Aleksandr Jeriomienko (1950-2021) – Poeta, metarealista. 

Z nekrologu zamieszczonego w „Nowej gazecie”: „40 дней назад поэтическая Москва простилась с Александром Еременко, Еремой — легендой поколения, «королем поэтов», по праву в честном состязании получившим этот титул еще в начале 80-х.

Еременко написал немного, вошел в русскую поэзию сразу, абсолютно состоявшимся поэтом, стихи которого знали наизусть еще до первых публикаций. Эти стихи давно стали хрестоматийными, их перевели на все языки, по ним проводят коллоквиумы и защищают диссертации, о его несомненном влиянии на себя говорили и писали многие — от Бориса Рыжего до Игоря Иртеньева, от Юрия Арабова до столпов легендарного «свердловского рока».

Почти четверть века назад Ерема замолчал, он не печатал новых текстов, но и «молчание Еременко» стало литературной легендой. Казалось, все стихи Еременко известны, многократно опубликованы, их цитировали поэты в недавних многочисленных посмертных откликах в газетах и соцсетях. 

Тем удивительнее история этой уникальной публикации.

Александр Еременко родился в 1950 году в деревне Гоношиха Алтайского края. После школы ушел служить во флот, был моряком и кочегаром, ходил на сейнере, писал письма сестре Тамаре и другу детства Михаилу Коновальчуку. В этих письмах — его юношеские стихи. Позже он забрал у сестры эти пробы пера, к которым больше никогда не возвращался, не печатал. Наверное, уничтожил. И я бы не рискнул сегодня, в день сороковин, публиковать некоторые из них, если бы не удивительное продолжение этой истории, которую рассказала мне Тамара Еременко-Зильбер, живущая ныне в Оксфорде.

Письма и стихи нашлись в папке, хранившейся у матери Михаила Коновальчука, известного кинематографиста, сценариста, писателя, благодаря которому, собственно, и стала возможной эта публикация. С согласия А. Еременко Коновальчук использовал некоторые ранние стихи и письма поэта в своем документальном романе «А.В.Е.» о юности двух друзей. Ерема успел увидеть гранки первой части романа, публикующегося в парижском литературном альманахе «Глаголъ».

Юношеские стихи, написанные, когда поэту не было еще и двадцати, — это, в сущности, черновики будущего Еремы. В них ощутимы и ученичество, и ломка поэтического голоса, но уже отчетливо проступает тот самый Александр Еременко, поэт, стихи которого запоминали, впервые услышав, и не забывали уже никогда”[71].

Aleksandr Kondratow (1937-1993) – Prozaik, poeta, lingwista, neurotyk. 

„Александр Михайлович Кондратов (1937-1993) кажется – zauważa Michaił Zołotonosow - персонажем из рассказа Борхеса: выдуманным гениальным, но никому не известным писателем, никогда не печатавшимся, сильно обогнавшим время и вписанным в хорошо известную историю литературы, где никаких белых пятен уже не может быть. Между тем человек он вполне реальный.[…].

 Эта проза явно писалась в состоянии стресса, причем не помогала его психотерапевтически изживать, а, наоборот, замыкала в нем намертво. Страшилка Там, за стеной имела нестандартное жанровое обозначение: «безнадюга в четырех октавах». Каждая из «октав» состояла из восьми рассказиков — один другого безнадежней. Четыре авторских листа — и все про то, что Город оказался под властью каких-то бит. Биты правят Городом и убивают из любви к искусству. Киллеромания быстро охватывает всех, торжествуют безобразие, уродство. И отсюда сатанинские образы: «Мне нужен глаз, глаз — обязательно детский. ГЛАЗ!» (Вместо обезьяны). «Сегодня Лешенька принес из школы свеженькую язвочку. Большую, красную, на весь затылок. У бухгалтера Лившица во вторник отвалился нос. Он просто чихнул, и нос упал к нему на бумаги» (И т.д.). 

Лирический дневник Здравствуй, ад! (1957-1967) передает на своих 15 авторских листах все степени душевной боли и обиды на жизнь и людей. Произведение феерическое, насыщенное ненавистью, которая от переизбытка переходит в эстетическое качество, местами кажущееся гениальным — по соответствию стиля и всех выразительных средств тому психологическому состоянию, которое требуется возбудить в читателе: смесь злобы и боли.

К Аду примыкают безнадюга Там, за стеной, Рассказы Крейзи (1956-1960), Петербургские рассказы (1957-1960) и Т.А.К. — Театр Александра Кондратова (1952-1977), составленный из драм абсурда. 

«Четыре самца» (1958): посетители ресторана режут на части официантку, которая не подходит, чтобы принять заказ. Следует плотоядная сцена поедания свежего женского тела. 

А. Битов, Б. Вахтин, С. Вольф, В. Голявкин, Р. Грачев, С. Довлатов, И. Ефимов, В. Марамзин («ленинградская школа») были патриотами города как такового, а человек воспринимался ими сквозь гуманистическую призму. Все представало каким-то милым, уютным. У Кондратова всё не так: внутри человека произошла чудовищная метаморфоза, духовные миазмы хлынули в мир и затопляют его. Кондратов ощутил, что человек превратился в форменного людоеда. В этом не было какого-то сверхъестественного открытия, просто надо было не побояться художественными средствами отреагировать на новое знание периода хрущевских разоблачений. Практически все боялись или даже просто не умели реагировать. Один А.К. смог.

«Майор открыл глаза. Он был в дежурной комнате. На скамейке, в углу, лежала женщина — странная женщина — голая, без головы. За столом сидели постовые… Они играли в карты. Проигравший вставал, снимал штаны и шел к женщине… Они быстренько совокуплялись, а затем игра продолжалась вновь…» (Crazy день). Дело, разумеется, происходит во сне — такого рода «реалистические» оправдания Кондратов не игнорирует. Но не осталось ни одной перверсии, не учтенной в этой номенклатуре психических нарушений.

В конце 1950-х Кондратов был и первым, и единственным, кто в русской прозе устроил такой бунт не только против мифического соцреализма, но и против «гуманистического пафоса». Это не русская транскрипция Кафки, это нечто иное: дебош средствами антиписьма, скандал-протест против лжи. О легализации этих текстов А.К. серьезно не думал. К черту все условности: человек — дерьмо, жизнь — ад. Надо же об этом сказать определенно! 

По сравнению со всей «ленинградской школой», у Кондратова, с точки зрения вечности, оказалось неоспоримое преимущество: он, успешный популяризатор, как прозаик был фантастически непрактичным, не желал думать о цензуре и дышать знаменитым «ворованным воздухом». Но, существенно опередив всех исторически (Кондратов сразу начал с того, к чему отдельные прозаики «ленинградской школы» пришли с годами), он остался, в конечном итоге, на обочине, не желая, как те же Марамзин, Ефимов или Битов, печататься ТАМ.

В принципе, в компании с Абрамом Терцом и Николаем Аржаком естественно было бы увидеть и Сэнди Конрада. Но никто не увидел и не узнал. Странная судьба… Странная еще и тем, что именно оставшийся втуне Кондратов-прозаик — наиболее репрезентативный выразитель послесталинского универсума — периода обманной оттепели, духовной и социальной стагнации, с внушавшимися властями страхами и собственным ужасом за пропадающую жизнь. 

Своим «петербургским текстом» А.К. опередил всех. Ночной шлем, «учебник бриджа в виде детектива» (20 печатных листов) — роман уникальный, я бы сказал, вершина творчества Кондратова. По этому пути потом не пытался идти никто, тут и сравнивать не с кем. 

«Это учебник в виде жанра ‘психиатрического детектива’, в жанре, созданном ‘Сэнди’ в конце пятидесятых — начале шестидесятых годов… Композиция романа имитирует колоду карт для игры в бридж. Каждая часть — это определенный расклад… И если вы прочтете роман Ночной шлем с колодой карт в руках, мы уверены, что почувствуете прелесть игры в бридж» (из авторского предисловия).

Можно даже не вникать в детали бриджа, и тогда эта проза — виртуозная, изящно отделанная — будет воспринята как символ всей нашей реальности, где, как в дурдоме, две команды сражаются друг с другом за победу, которая невесть в чем состоит и непонятно, по каким правилам достигается. И козыри все время меняются, и удача от одних переходит к другим, и инсулин наготове… 

В последние годы А.К. жил вне семьи, просто один. Голодал, нуждался, быт его был страшен. В комнате лежали 20 кг риса, сухари на случай войны, З0 банок морской капусты — этим питался. Видимо, только в таком добровольном аду он мог продолжать вчитывание в кохад ронго-ронго и реконструировать протобиблейское письмо”[72].

 

***

7. Trzecia Fala emigracji

 

„усталый раб - из той породы,
      что зрим все чаще -
      под занавес глотнул свободы.
      Она послаще
      любви, привязанности, веры
      (креста, овала),
      поскольку и до нашей эры
      существовала”[73].

(Иосиф Бродский, Пьяцца Маттеи, февраль 1981)

 

***

Trzecia Fala emigracji (potocznie zwana „dysydencką”) przypada na lata 60.-80. Związek Sowiecki opuściło wtedy 500-700 tysięcy mieszkanców. Najłatwiej uzyskiwały zgodę na wyjazd osoby, które mogły udokumentować pochodzenie żydowskie. Nie było to zbyt trudne – drzewami genealogicznymi handlowano na czarnym rynku (podobno ktoś źle poinformowany, ale dobrze życzący Brodskiemu, proponował poecie pomoc w zakupie przydatnych przodków), handlowano również zaposzeniami z Izraela, ponieważ emigracja odbywała się formalnie w ramach akcji łączenia rodzin. Roczne  limity wyjazdów ustalano na podstawie umowy zawartej z rządem Republik Federalnej Niemiec, który udzielał Moskwie pożyczek – a tak naprawdę były to darowizny - w zamian za wizy wyjazdowe. Dla kanclerza Brandta i dla wielu podobnie myślących Niemców była to jedna z form ekspiacji za Holocaust. Do połowy lat 80. Związek Sowiecki opuściło 300 000 Żydów i ponad 150 000 przedstawicieli dwóch innych uprzywilejowanych wówczas grup etnicznych: Niemców (105 000, tzw. Niemcy nadwołżańscy) i Ormian (52 000). 

W przypadku źle widzianych pisarzy emigracja była często wymuszona przez KGB. Tu czas na klasykę gatunku z udziałem przyszłego i niedawnego noblisty. 10 maja 1972 roku Brodski został wezwany do OWIR-u – Otdieł wiz i riegistracyi - wydziału MSW zajmującego się między innymi przygotowaniem dokumentów dla obywateli Związku Sowieckiego opuszczających kraj na stałe. Tam złożono mu propozycję: emigracja albo więzienie i psychiatryk. 4 czerwca poeta, pozbawiony już obywatelstwa, odleciał z izraelską wizą do Wiednia. 12 lutego 1974 roku opierający się naciskom tajnych służb Sołżenicyn został aresztowany, oskarżony o zdradę ojczyzny i pozbawiony obywatelstwa. Następnego dnia odwieziono go na lotnisko i na pokładzie samolotu Aerofłotu w towarzystwie dwóch esbeków dostarczono do Frankfurtu nad Menem. Na pożegnanie ludzie Andropowa wręczyli eskortowanemu 500 marek na nową drogę życia. W zasadzie każdy z pisarzy-emigrantów Trzeciej Fali mógłby opowiedzieć o swoich bliskich spotkaniach z szantażystami z Łubianki czy Litiejnego Prospektu. Prostszym oczywiście rozwiązaniem byłoby – to wszyscy wiemy - wysłanie tylu mężczyzn w sile wieku do resocjalizującego i poprawiającego tężyznę fizyczną wyrębu tajgi, ale akurat trwał proces wybielania międzynarodowego wizerunku ZSRS odbywający się pod hasłem: „Nie mamy więźniów politycznych”. No i ci wszyscy dowłatowowie i niekrasowowie zamiast trafić do ojczystego GUŁagu skazani zostali na zgniły Zachód, na wycieranie cudzych kątów w paryżach, londynach, monachiumach, nowych jorkach i tel awiwach.

Lata 70-80 miały do zaproponowania zainteresowanym kilka propozycji z kategorii „Jak zostać emigrantem?”. Można było wyjechać całkowicie legalnie na tournée artystyczne albo zawody sportowe, następnie odmówić powrotu do kraju i poprosić o azyl polityczny. Tak zostawało się niewozwraszczencem (Barysznikow, Nurijew, Korcznoj, Andriej Tarkowski, Biełousowa i Protopopow). Można też było oficjalnie wyjechać za granicę i tam się dowiedzieć, że już się nie jest obywatelem Kraju Sowietów, co było równoznaczne z zamknięciem drogi powrotu. Tak Matka-Ojczyzna (patos ma swoją ortografię!) wyrzekała się niesfornych dzieci:  Rostropowicza, Wiszniewskiej, Lubimowa i wielu innych. Był jeszcze jeden sposób na zostanie emigrantem, ale dotyczył tylko jednej osoby – Władimira Bukowskiego, którego w scenerii wypożyczonej z powieści le Carré wymieniono na Corvalana. 

Wśród literatów-emigrantów Trzeciej Fali znaleźli się między innymi: Wasilij Aksionow - 1980, Juz  Aleszkowski – 1979, Andriej Amalrik - 1976, Iosif Brodski - 1972, Siergiej Dowłatow – 1978, Jefim Etkind - 1974, Aleksandr Galicz - 1974, Aleksandr Gienis - 1977, Anatolij Gładilin - 1976, Natalia Gorbaniewska – 1975, Fridrich Gorensztejn - 1980, Lew Kopielew - 1980, Naum Korżawin - 1974, Jurij Kubłanowski – 1982, Eduard Limonow - 1974, Władimir Maksimow - 1974, Jurij Mamlejew - 1975, Władimir Maramzin - 1975, Wiktor Niekrasow – 1974, Raisa Orłowa - 1980, Andriej Siniawski - 1973, Sasza Sokołow - 1975, Aleksandr Sołżenicyn - 1974, Piotr Wajl - 1977, Gieorgij Władimow - 1983, Władimir Wojnowicz - 1980, Aleksandr Zinowjew – 1978.

„С третьей волной эмиграции из СССР преимущественно выехали деятели искусства, творческая интеллигенция. В 1971 году 15 тысяч советских граждан покидают Советский Союз, в 1972-м эта цифра возрастет до 35 тысяч. Писатели-эмигранты третьей волны, как правило, принадлежали к поколению «шестидесятников», с надеждой встретившему развенчание сталинского режима. Однако вскоре стало очевидно, что коренных перемен в жизни советского общества «оттепель» не сулит. Вслед за романтическими мечтаниями последовала 20-летняя стагнация. Началом свертывания свободы в стране принято считать 1963 год, когда состоялось посещение Н.С. Хрущевым выставки художников-авангардистов в Манеже. Середина 60-х годов — период новых гонений на творческую интеллигенцию и, в первую очередь, на писателей. Произведения А. Солженицына запрещены к публикации. Возбуждено уголовное дело против Ю. Даниэля и А. Синявского, Синявский арестован. И. Бродский осужден за тунеядство и сослан в станицу Норенская. С. Соколов лишен возможности печататься. Поэт и журналистка Н. Горбаневская (за участие в демонстрации протеста против вторжения советских войск в Чехословакию) была помещена в психиатрическую лечебницу. Первым писателем, депортированным на запад, становится в 1966 году В. Тарсис. Гонения и запреты породили новый поток эмиграции, существенно отличающийся от двух предыдущих: в начале 70-х годов СССР начинает покидать интеллигенция, деятели культуры и науки, в том числе, писатели. Из них многие лишены советского гражданства (А. Солженицын, В. Аксенов, В. Максимов, В. Войнович и др.). С третьей волной эмиграции за границу выезжают: В. Аксенов, Ю. Алешковский, И. Бродский, Г. Владимов, В. Войнович, Ф. Горенштейн, И. Губерман, С. Довлатов, А. Галич, Л. Копелев, Н. Коржавин, Ю. Кублановский, Э. Лимонов, В. Максимов, Ю. Мамлеев, В. Некрасов, С. Соколов, А. Синявский, А. Солженицын, Д. Рубина и др. Большинство русских писателей эмигрирует в США, где формируется мощная русская диаспора (И. Бродский, Н. Коржавин, В. Аксенов, С. Довлатов, Ю. Алешковский и др.), во Францию (А. Синявский, М. Розанова, В. Некрасов, Э. Лимонов, В. Максимов, Н. Горбаневская), в Германию (В. Войнович, Ф. Горенштейн)”[74].

Trzecia emigracja wywarła istotny wpływ na znaczne ożywienie życia intelektualnego ukształtowanego przez dwie poprzednie fale i doprowadziła do pojawienia się rys na nieskazitelnie homogenicznym obrazie. Postacią szczególnie kontrowersyjną, wywołującą często irytację, stał się Eduard Limonow, konsekwentnie demitologizujący życie na emigracji. Jak twierdzi Aleksiej Żołkowski, twórca ten został naznaczony piętnem outsidera - w Stanach Zjednoczonych popadł w konflikt ze środowiskami emigracyjnymi i cierpiał na „kompleks Brodskiego” (podobnie zresztą, jak Sasza Sokołow). Władimir Maksimow szczególnie krytycznie potraktował przedstawicieli drugiej emigracji (większość pierwszofalowców zmarła przed połową lat 60.). „Zaprosiłem, to prawda, – zauważył z właściwą sobie zgryźliwością – do kolegium redakcyjnego «Kontinienta» Zinaidę Szachowską. Ale nie może ona być moim nauczycielem, przecież to nie jest ten poziom”. Druga fala, kontynuował Maksimow, nie wydała ani jednego intelektualisty, ale to właśnie jej przedstawiciele zorganizowali i obsadzili większość amerykańskich katedr slawistyki. „Nie mogę się nadziwić, – mówił – jaki poziom jest tam wystarczający dla profesury z literatury rosyjskiej”.

Trzeciofalowcy bardzo wyraźnie zaznaczyli swoją obecność na rynku wydawniczym. Ukazywały się czasopisma: „Kontinient”, „Grani”, „Wriemia i my”, „Nowyj żurnał”, „Wiestnik RChD”, „Strielec”, „Echo”; działały wydawnictwa „Ardis” (Ann Arbor), „YMCA-PRESS” (Paryż), „Posiew” (Frankfurt nad Menem), im. Czechowa (Nowy Jork), które dość często swoje publikacje przygotowywały z myślą o przemycie do kraju (bardzo drobny druk, kieszonkowy format, biblijny papier).

Dość powszechnym zjawiskiem wśród emigrantów Trzeciej Fali była fatalna (lub zerowa) znajomość języka nowej ojczyzny (podobno 99,3% opuszczających Związek Sowiecki w latach Pieriestrojki nie znało żadnego języka obcego[75]) i niechęć – z różnych powodów – do zmiany takiego stanu rzeczy. Niekrasow – znał słabo język francuski, Maksimow – programowo nie uczył się francuskiego (pokrętnie tłumaczył to obawą przed pogorszeniem jakości swego rosyjskiego), Siniawski – nie znał francuskiego, Korżawin – nie znał angielskiego (pomimo długiego pobytu w USA), pustelnik Sołżenicyn nie był zainteresowany angielskim (swój pobyt na obczyźnie traktował jako wygnanie i nie podejmował żadnych – również językowych – prób asymilacji), wieloletni monachijczyk Wojnowicz z dumą podkreślał swoją nieprzemakalność na niemiecki, itd. W mniejszości znaleźli się pisarze, którzy zanurzyli się w nowym żywiole językowym – Iosif Brodski, Aleksiej Cwietkow, Natalia Gorbaniewska, Eduard Limonow, Lew Łosiew, Dmitrij Sawicki, Zinowij Zinik. W 1977 roku księżna Zinaida Szachowska w wywiadzie udzielonym Wiktorowi Pierielmanowi („Wriemia i my”) wypowiedziała święte słowa: „Wydaje mi się, że ludzie trzeciej emigracji – i to nie jest ich wina, lecz nieszczęście – nie znają Zachodu. Odcięci przez całe życie od wolnego świata, nie mają oni, oczywiście, pojęcia o jego normach i zwyczajach i dlatego nie są w stanie go zrozumieć. Przecież w Związku Sowieckim nie ma nie tylko wolności, ale jakiegokolwiek myślenia alternatywnego. Okazuje się więc, że występując przeciw ustrojowi ludzie ci, prawdopodobnie sami tego nie zaważając, przejmują jego standardy zachowań. Wraz z niezaakceptowaniem reżimu wywożą z Rosji nieugiętość i ostrość poglądów, a niekiedy nawet ekstremizm, który Zachodowi jest obcy”[76]. 

A jednak mimo wszystko był to już raczej świat heterogeniczny. Głośno było na przykład o polemice Siniawskiego (linia liberalno-demokratyczna) z Maksimowem (linia konserwatywno-poczwienniczeska, bliska sercu Sołżenicyna), który insynuował, że jego oponent wraz z żoną (przypominam: Marią Rozanową) współpracowali z KGB. Adwersarze wykorzystywali do prowadzenia polemiki swoje czasopisma: paryski „Sintaksis” (założony przez Siniawskiego w 1978 roku, po odejściu z „Kontinientu”) i paryski kwartalnik literacko-społeczny „Kontinient” (ukazujący się pod redakcją Maksimowa od 1974 roku), który uchodził za najbardziej znane pismo Trzeciej Fali programowo deklarujące współpracę z twórcami kultury niezależnej z innych krajów. W artykule programowym Od redakcji (От редакции), zamieszczonym w numerze pierwszym, czytamy: „Rodzi się naturalne pytanie: dlaczego właśnie «Kontinient»? Przede wszystkim przyciągnęła nas pojemność znaczeniowa tej nazwy. Mówimy w imieniu całego kontynentu kultury krajów Europy Wschodniej. Za naszymi plecami rozpostarł się ogromny kontynent, gdzie panuje totalitaryzm z bezkresnym archipelagiem okrucieństwa na całej swojej przestrzeni. I, wreszcie, staramy się stworzyć wokół siebie zjednoczony kontynent wszystkich sił antytotalitaryzmu w duchowej walce o wolność i godność Człowieka. W dodatku jesteśmy, Europa Wschodnia i Zachodnia, dwiema połowami jednego kontynentu i powinniśmy się usłyszeć i zrozumieć nawzajem, dopóki nie jest za późno”. W deklaracji tej określono również cztery podstawowe „cele i zasady” funkcjonowania pisma: „bezwzględny idealizm religijny”, „bezwzględny antytotalitaryzm”, „bezwzględny demokratyzm”, „bezwzględna bezpartyjność”. Wśród współpracowników redakcji wymieniono Iosifa Brodskiego, Józefa Czapskiego, Milovana Đilasa, Aleksandra Galicza, Jerzego Giedroycia (szczególnie bliskie kontakty nawiązał „Kontinient” właśnie z „Kulturą”), Gustawa Herlinga-Grudzińskiego, Eugène’a Ionesco, Nauma Korżawina, Ludka Pachmana, Andrieja Sacharowa, Aleksandra Sołżenicyna, Zinaidę Szachowską. W 1992 roku „Kontinient” przeniósł się do Moskwy, a nowym redaktorem naczelnym został Igor Winogradow. 

Aleksandr Gienis - baczny obserwator, ale też aktywny uczestnik życia literackiego Trzeciej Fali – zauważył w jednym z wywiadów: „Трагедия любой эмигрантской литературы в том, что она развивается не черезпоколения, а через волны. Это значит, что у них нет наследников. Бесплодие абсолютно неизбежное. Ведь уже следующее поколение — поколение детей, учеников — переходит на другой язык. В нормальной метрополии есть преемство между отцами и детьми (между ними может быть конфликт, но преемство есть), здесь же отцы и дети говорят на разных языках. И эта трагедия неразрешима, это кошмар эмигрантской литературы. Поэтому, в сущности, эмигрантской литературы никогда и не было. Есть груда книг, а литературы — нет. Со своей школой, традициями, течениями — нет и никогда не было. Другое дело, не будем забывать, что вторая, скажем, волна, или третья, существовали, когда в России была цензура, свободное слово жило за пределами России. Поэтому эмиграция сумела сделать иное — и не менее важное — дело для сохранения культуры: сумела спасти свободное слово. Сумела дать России Мандельштама, Пастернака... Вы не забывайте, что, к примеру, Мастер и Маргарита вышли в полном варианте именно в издательстве «Грани»... Пока существовала советская власть, процесс сохранения культуры был самым главным для той эмиграции, той литературы”[77], „Что касается Бродского — он более понятен нам. Бродский жил на Западе, когда он Запада еще в глаза не видел. Вспомните, мы ведь жили в ситуации культурного голода, настоящей культурной блокады. Ужас положения заключался не в том, что не было книг, а в том, что у нас были полностью искаженные представления о мировой литературе, согласно которым лучший писатель Вселенной — это Джеймс Олдридж. Поколение Бродского — это поколение, которое влюбилось в Запад, открыло его, выстроило его для себя, никогда с ним не расставалось и, в общем-то, могло уже обходиться и без него. Поколение, приехавшее на Запад с готовым представлением о нем. Любопытно, что наш Запад был более западным, чем на самом деле. Бродский вспоминал: когда он начал преподавать университетской Америке, он думал, что внесет славянскую струю в американскую поэзию, а выяснилось, что никто толком не знает самой американской поэзии. И эта любовь, искренняя любовь к западной культуре, и была главной направляющей, движущей силой для третьей волны”[78], „[…] В 70—80-е годы литературная жизнь в России была удушливая, омерзительная, неинтересная. Все ведущие писатели действительно выехали из России (все они оказались в Америке — даже те, кто жил во Франции. Например, Синявский, проживший все эти годы в Париже, постоянно ездил в Америку, читал здесь лекции; огромную роль сыграло издательство «Ардис», выпустившее целую библиотеку русской литературы). Вопрос заключается в том, с чем приехали эти писатели заграницу. Все они приезжали, вроде бы, полные сил, с желанием высказать то, что не договорили в России. Тяжелый случай... Потому что все лучшие книги, вышедшие в эмиграции, написаны в России. За исключением, может быть, Довлатова и Бродского. К примеру, Зиновьев. Свои Зияющие высоты он написал в России и хотя в эмиграции выпустил около 20 книг, но чем больше писал, тем менее интересным становился. Почему это произошло? Да потому, что третья волна, в отличие от первых двух, приехала настолько наполненная советской жизнью, что для нее эта заграница так и не возникла. Настолько им было интересно договаривать то, что они не договорили у себя в Москве, в Питере, что они, в общем-то, и не заметили «смены декораций». Что, конечно, довольно здорово подорвало их литературные возможности. Запад так и не вошел в плоть эмигрантской литературы. Даже если сравнивать с Набоковым или Буниным. Скажем, Америка у Аксенова — как-то она меня ни в чем не убеждает. Я такой Америки не знаю, не вижу, не похожа она на настоящую. Любопытно, что аксеновская Америка, которую он увидел, живя в России, его путевые очерки Круглые сутки нон-стоп, гораздо интереснее, чем те очерки, что написаны в Америке. Почему это произошло? Да просто он приезжал в Америку в разных качествах: то — гостем, за плечами которого атомная бомба, то — эмигрантом, одним из миллионов в этом вавилонском столпотворении”[79].

 

***

Who is Who. Kto i dokąd (w encyklopedycznym skrócie)?

 

 

Okładka tomu prac wydanego pod redakcją Olgi Matich i Michaela Heima („Ardis”, Ann Arbor 1984), https://www.litfund.ru/auction/208/364/. Dostęp: 7.09.2025.

Służę linkiem do książki: https://vtoraya-literatura.com/pdf/tretya_volna_pusskaya_literatura_v_emigratsii_ardis_1984__ocr.pdf. Dostęp: 7.09.2025.

 

FRANCJA / USA / FRANCJA

Eduard Limonow (właśc. Eduard Sawienko, 1943-2020) -

Aleksander Kaczorowski na łamach „Gazety Wyborczej”:  

„»P... was, sk.. j.... Ch.. wam wszystkim w d..!» - litanią takich bluzgów kończy się „To ja, Ediczka”, znakomity, prowokacyjny debiut powieściowy Eduarda Limonowa, który w tym tygodniu ukaże się po polsku. Limonow to utalentowany poeta i prozaik, a jego życie i twórczość to jeden wielki skandal.

Limonow nadaje się na bohatera skandalu jak mało kto. Urodził się w 1943 r. w rodzinie enkawudzisty. Wychował się w Charkowie (jego matka była Ukrainką), ale sławę awangardowego poety i doskonałego krawca zdobył na początku lat 70. w Moskwie. Utrzymywał się tam ze sprzedaży szytych własnoręcznie spodni i spędzał czas w gronie moskiewskiej bohemy. W tym czasie leningradzki poeta Josip Brodski już od kilku lat przebywał na emigracji w USA, a Wieniedikt Jerofiejew, autor słynnej powieści Moskwa - Pietuszki, zapijał się na śmierć. 

Limonow należał do całkiem innego, młodszego pokolenia. Nie tęsknił za absolutem w takiej czy innej postaci, lecz za światowym życiem. Marzenie to w warunkach sowieckich nie było łatwe do spełnienia, toteż Limonow w przeciwieństwie do swych przyjaciół, z których wielu skończyło na zesłaniu bądź w szpitalach psychiatrycznych, zdecydował się na emigrację. W 1974 r. wyjechał do Izraela (choć nie jest Żydem), skąd szybko dał drapaka do Nowego Jorku. I tam właśnie w 1976 roku napisał książkę, która przyniosła mu międzynarodową sławę.
Słowiański darmozjad

Bohatera powieści - Ediczkę - poznajemy w samym środku upalnego nowojorskiego lata, gdy siedzi nago na balkonie pokoju hotelowego, wcinając prosto z garnka kapuśniak. I wtedy uświadamia sobie, jak wielką krzywdę wyrządziła mu władza radziecka, wyganiając z kraju. W Rosji, kraju Puszkina i Gorkiego, był przynajmniej poetą, czyli kimś. A w USA jest nikim, słowiańskim darmozjadem utrzymywanym przez amerykańskich podatników. 
W dodatku opuszcza go żona. Piękna Jelena, bożyszcze Moskwy, najzwyczajniej w świecie sprzedaje się bogatemu Amerykaninowi. Dla Ediczki to kolejny powód, by znienawidzić «zgniły Zachód». 

Swym uczuciom daje wyraz w artykule opublikowanym w rosyjskim piśmie emigracyjnym. Przestrzega w nim podobnych sobie pięknoduchów w ZSRR przed wypinaniem się na ojczyznę proletariatu. Ma się rozumieć, radziecka prasa skwapliwie przedrukowuje artykuł. Ediczka wylatuje z pracy w piśmie i zostaje uznany przez rodaków za agenta KGB. Poznajemy go w momencie, gdy zostaje sam jak palec na nowojorskim bruku. A raczej na balkonie.
Życiorys abnegata

Największą zaletą tej jawnie autobiograficznej powieści jest kompletny brak zahamowań. Bohater książki nie może pogodzić się z utratą żony, ze swoją emigrancką biedą i z tym, że świat ma w nosie jego wiersze. Postanawia więc pójść w ślady Jeleny i zostać męską utrzymanką. Wchodzi w krąg bogatych nowojorskich pederastów (ale jego niepokorna rosyjska dusza daje o sobie znać, bo dziewictwo traci gratis z poznanym w jakimś zaułku Murzynem). Udziela się także politycznie w kręgach radykałów wszelkiej maści. Mimo wszystko poznaje nowe kobiety. I pisze o sobie powieść. 

Przygody Ediczki składają się na życiorys kompletnego abnegata, któremu źle w każdym ustroju. W swoim żywiole byłby pewnie tylko podczas jakiejś rewolucji. Nic dziwnego, że zaczyna o niej marzyć. Z braku innej broni miele swym niewyparzonym ozorem, bluzgając w sposób zupełnie nieprawdopodobny (i znakomicie spolszczony przez Jerzego Czecha). 

«Co ze mną właściwie będzie? (...) Może trafię na uzbrojoną grupę ekstremistów, takich samych odszczepieńców jak ja, i zginę przy próbie opanowania samolotu albo ekspropriacji banku. Może nie trafię i pojadę gdzieś do Palestyńczyków, jeśli ocaleją, do Libii, do pułkownika Kaddafiego albo jeszcze gdzieś indziej». 

Piewca Miloszevicia

Życie dopisało pointę do tej opowieści. W latach 90. Eduard Limonow wrócił do Rosji i stanął na czele Partii Narodowo-Bolszewickiej. To ugrupowanie skupia w większości skinów. Przed kilkoma laty spalili oni polską flagę pod naszą ambasadą w Moskwie. Już za prezydentury Władimira Putina Limonow trafił do więzienia za nielegalnie posiadanie broni. W jego obronie stanęli obrońcy praw człowieka i koledzy pisarze, dzięki czemu po kilkunastu miesiącach odzyskał wolność. 

W więzieniu napisał kilka nowych książek po dłuższej przerwie spowodowanej działalnością «polityczną». W jednej z nich wychwala Slobodana Miloszevicia, którego uważa za ofiarę zachodniego spisku.

Innych swoich idoli, ściganych międzynarodowym listem gończym przywódców bośniackich Serbów - Radovana Karadżicia i gen. Ratko Mladicia - Limonow poznał osobiście przed dziesięcioma laty. Paweł Pawlikowski, autor filmu dokumentalnego Serbski epos, zrealizowanego dla telewizji BBC, zarejestrował jego wizytę u serbskich watażków oblegających Sarajewo. Rosyjski pisarz i polityk nie przepuszcza okazji, by postrzelać sobie z CKM-u. Widzimy, jak oddaje kilka serii w stronę bośniackiej stolicy.
Żal nam tego łajdaka

Nie byłoby warto zaprzątać sobie głowy 62-letnim dziś Limonowem, gdyby nie jego debiutancka powieść. Dowodzi ona niepośledniego talentu, świetnego słuchu i umiejętności narratorskich. Portrety rosyjskich emigrantów, amerykańskich radykałów, bon vivantów i pederastów są doprawdy znakomite. Dosadność scen erotycznych, hetero-i homoseksualnych, przyćmiewa osiągnięcia Michela Houellebecqa. I - co najdziwniejsze - bohatera tej książki jakoś jednak daje się lubić i trochę nam go żal, choć to przecież łajdak i ladaco. 

Jak słusznie zauważa Limonow w odautorskim posłowiu: «Ediczki - typa w różowych półbutach, na 13-centymetrowych koturnach, w białym garniturze, z krzyżykiem na szyi (spójrzcie, jak z bezczelnie zakłopotaną twarzą kroczy Broadwayem!...) - nie da się już wyrzucić z literatury. On, twór ducha rosyjskiego, w tej literaturze już pozostanie. Razem z dziewczynką imieniem Lolita i dońskim Kozakiem Grigorijem Melechowem»”[80].

I jeszcze uwagi Piotra Graczyka na łamach „Przeglądu Politycznego”:

„Limonow to przykład pisarza, który za mało ćpa jak na potrzeby swoich czasów, to znaczy pisarza, który nie poradził sobie z nowym psychodelicznym charakterem rosyjskiej rzeczywistości i sam padł ofiarą tej psychodelii. Nie uświadamiając sobie, że działa pod wpływem narkotyków, Limonow miota się od bieguna nihilistycznego rozwolnienia – któremu zawdzięczamy Ediczkę, do bieguna totalistycznego zatwardzenia mentalnego – któremu zawdzięczamy Partię Nacjonal-Bolszewicką. Z tego względu Pielewin i Limonow należą do różnych poziomów rzeczywistości, to znaczy Pielewin jest na metapoziomie w stosunku do Limonowa; ktoś taki jak Limonow z powodzeniem mógłby być bohaterem literackim stworzonym przez Pielewina – nie wykluczam zresztą, że tak jest w istocie”[81].

Michaił Szemiakin (1943) – Rzeźbiarz i malarz. „В 1967 году Шемякин основал концептуальную арт-группу «Санкт-Петербург» и в содружестве с философом Владимиром Ивановым сформулировал теорию метафизического синтезизма, смысл которой сводился к идее создания нового религиозного знака на основе изучения культового искусства всех времен и народов”[82], „Затем наступили годы гонений, эмиграции [wymigrował w 1971 r., najpierw Paryż, po dziesięciu latach Nowy Jork, do Francji powrócił w2007 roku] и, наконец, триумфального возвращения на творческую родину, превратившие Михаила Шемякина в непременный персонаж новейшего петербургского карнавала, в котором с некоторых пор добровольно-принудительно кружится вся страна”[83].

 

Michaił Szemiakin, Pomnik Piotra I, 1991. Rzeźba podarowana miastu przez artystę znajduje się na terenie twierdzy Pietropawłowskiej w Sankt Petersburgu. Autor zdjęcia: Серега, październik 2025. Dostęp: 31.12.2025.

 

 

 

Odsłonięcie pomnika Piotra I (7 czerwca 1991 r.). Na zdjęciu Siergieja Smolskiego Szemiakin i jego dzieło, Блог Александра Дроздова, Дзен, 1 февраля 2022, https://dzen.ru/a/YffXXeeWJhI1ef8q. Dostęp: 31.12.2025.

 

Jurij Mamlejew (1931-2015) – Wyemigrował do USA w 1974 roku, dziewięć lat później przeniósł się do Francji i dopiero tam jego teksty ujrzały światło dzienne. W 1991 r. otrzymał obywatelstwo rosyjskie. W latach 1994-1999 wykładał filozofię hinduską na Uniwersytecie Moskiewskim. Krążył między Moskwą a Paryżem.

„Первые рассказы написаны в 1953 г., читают их только друзья. В легальной, параллельной, жизни Юрий в 1955 г. окончил Лесотехнический институт в Москве и до 1974 г. преподавал математику и физику в школах рабочей молодежи. В 1960-е гг. он, по собственному признанию, изучает философию и метафизику - тогда это было модно; с 1958 г. до эмиграции летом 1974 г. является главой московского эзотерического кружка. Через этот канал он и знакомит узкий круг со своим творчеством. Проза Мамлеева принадлежит неофициальной литературе и отражает его философию смерти и сформированную в ее недрах концепцию «человека пугающего». […]. 

Возможно, в Тетради индивидуалиста был изображен процесс превращения концепта Смерти в текст: «Жизнь была настолько мрачна своей безысходностью и материализмом, своей животной тупостью и ясностью, что Смерть - единственная, видимая и ощущаемая всеми, Великая Тайна... являлась настоящим оазисом среди этого потока декретов, овсяной крупы, телевизоров и непробиваемой «логики». В наблюдении за смертью было что-то глубоко интимное, мистичное, что я мог сделать своим, принадлежащим только мне...» […]. 

Венцом усилий и центральным событием его судьбы является роман Шатуны ([Włóczykije] 1966-1968). «Черный роман», изображающий русский мир, бессмысленный и беспощадный, как мир монстров, для которых убийство - инстинктивное действие, приносящее наслаждение или облегчение, а смерть и все трансцендентное - предмет философских медитаций интеллектуалов-подпольщиков, сидящих вокруг бутылки водки”[84]. 

„Однако Шатуны так и могли бы остаться любопытным примером антисоветской прозы 1960-х, написанной в СССР, редким образчиком «черного шестидесятничества», а попутно - пародией на Привычное дело (1966) Василия Белова, воспевшего «народного человека» Ивана Африкановича, если бы не одно обстоятельство. В более чем тридцатилетней ретроспективе это воспринимается как попытка создания русского философского романа, где автор попытался схватить «вечные проблемы», которые входят в «русскую матрицу» и от которых не избавиться никогда”[85].

Proza Mamlejewa antycypowała leningradzki nekrorealizm lat 80.-90. 

·      Pora na kilka słów o nekrorealizmie.

„Самое же любопытное, что «рассуждалки» о смерти, которые Мамлеев тщательно каталогизировал в 1960-е годы как реальные продукты подпольной мыслительной деятельности, опять возникли у нас в 1980-1990-е годы - но уже как вполне легальный «некрореализм» - направление в визуальной культуре, родившееся в Ленинграде (Юфит, Кустов, Трупырь, Мертвый, Серп, студия «Мжалалафильм», ленты Санитары-оборотни", Мочебуйцы-труполовы)”[86].

„После эмиграции судьба Мамлеева за границей сложилась благополучно. В 1970-е гг. его рассказы и статьи публикуются во многих эмигрантских журналах, синтез обыденного и ужасающего на русской почве, сюрреализм, черные фантазмы хорошо продаются. В 1976 г. Мамлеев был приглашен в Корнельский университет для чтения лекций о русской литературе, в 1982 г. принят в ПЕН-клуб, в 1983-м переехал во Францию. В 1991 г. Мамлеев снова получил российское гражданство, живет то в Париже, то в Москве”[87].

Wywiad Igora Dudinskiego (1947-2022) dla Radia Swoboda:

„В 1960-х в двух коммунальных комнатах писателя Юрия Мамлеева в Южинском переулке сформировался подпольный литературно-философский салон, членов которого впоследствии окрестили «Южинским кружком». Это были поэты, художники и мыслители, изучавшие философию и оккультные практики. Они считали себя продолжателями русского Серебряного века. Членами Южинского кружка были Евгений Головин и Гейдар Джемаль, позднее к нему примкнули Александр Ф. Скляр и Александр Дугин. Тогда члены кружка собирались уже не у Мамлеева, который эмигрировал в США, а в Переделкино – на даче у Игоря Ильича Дудинского, а чуть позднее – на станции Клязьма у Сергея Жигалкина. 

Дудинский – последний живой свидетель всех периодов Южинского кружка, хроникер и хранитель тайных знаний шестидесятых, семидесятых, восьмидесятых, девяностых... Он был издателем альманаха «Мулета», работал в «Литературных новостях», десять лет занимал пост главного редактора бульварной газеты «Мегаполис-экспресс» и наполнял ее страницы причудливыми мистификациями. Бред оказался на той же территории, что и явь, и в газете, тираж которой доходил до миллиона, публиковались интервью с ожившими мертвецами. Дудинский сочинял дикие светские репортажи и поддержал «Лимонку», на время примкнувшую к «Мегаполису». 

Вскоре после закрытия «Мегаполиса», который не выдержал конкуренции с «Экспресс-газетой» и «СПИД-инфо», Дудинский ушел в редакцию «Московского корреспондента» и был одним из авторов скандальной заметки о женитьбе Путина и Кабаевой, из-за которой газету закрыли по распоряжению сверху. Сейчас он занимается живописью, работает с архивами и ведет интернет-дневник. На сайте i-du.ru в разделе belles-letress опубликован архив его прозы. Весной в издательстве «Традиция» вышла книга Дудинского Четыре сестры – пьеса, которую он называет трудом своей жизни. А в мае на канале «Культура» вышел четырехсерийный документальный сериал Последний тусовщик оттепели, посвященный его жизни.

Игорь Дудинский рассказал Радио Свобода о своих приключениях, знаменитых друзьях и жизни московской богемы.

– Как ты впервые оказался в кружке Мамлеева?

– Дело было в начале 60-х – в самый разгар оттепели, когда вокруг бурлила культурная жизнь – как официальная, так и подпольная. Ко времени знакомства с Мамлеевым я уже года два тусовался в московском андеграунде – в основном среди художников и поэтов. А когда ты живешь страстями и эмоциями, то тебя не покидает чувство неудовлетворенности тем, что происходит вокруг тебя. Тебя все восхищает, но постоянно хочется чего-то еще. И ты чувствуешь, что это «что-то еще» находится где-то рядом – нужно просто подождать. В то волшебное время личные открытия чего-то нового и знакомства с гениями происходили в ежедневном и даже в ежечасном режиме. И когда мне сказали, что в Москве появился писатель, который пишет как Кафка, но только на русские темы, я отнесся к предложению пойти его послушать как к чему-то обыденному и рядовому. Ведь мы каждый вечер кого-нибудь слушали – благо салонов в Москве хватало. Кафку тогда только что впервые издали в СССР, общественность испытала потрясение, его книжка стала своего рода точкой отсчета и эталоном – с Кафкой стали сравнивать все, что появлялось.

Чтение должно было происходить у какой-то дамы, редактора телевидения, в ее уютной комнате в многонаселенной коммуналке. Я пришел, застал там целую компанию своих друзей. Мы, как водится, выпили что Бог послал, Юрий Витальевич достал из потертого портфеля общую тетрадь в коленкоровом переплете, раскрыл ее и начал читать. С первых же строк я понял, что наконец-то нашел абсолютно все, что искал, – и больше уже не найду ничего, что могло бы меня удивить. На присутствующих тот вечер произвел тот же эффект. Все испытали такой же шок, что и я. С Мамлеевым была его тогдашняя постоянная спутница – Лорик. Она была королевой Южинского и главной героиней его прозы. В Шатунах ее зовут Аня Барская, в Московском гамбите – Катя Корнилова. Когда прощались, Лорик взяла у меня телефон и буквально на следующий день позвонила и пригласила на Южинский. Ее, скорее всего, подкупила моя восторженная реакция на услышанное, и она решила меня поощрить. Так началось мое пребывание на Южинском, где я встретил много единомышленников, среди которых собственно и провел всю оставшуюся жизнь. Южинский стал для меня всем – и инициатическим центром, и академией. После седьмого класса я бросил школу и продолжил образование на Южинском среди гениев метафизической мысли.

– Помимо Мамлеева, ты тесно общался с Евгением Харитоновым, Леонидом Губановым, Анатолием Зверевым. Еще ты издавал стихи Бориса Козлова...

– С кем я только тесно не общался! Из тех, кого ты перечислил, у Харитонова, Губанова, Зверева наследие сохранилось в максимально полном виде. А у Бориса Козлова трагическая судьба. Среди интеллектуальной элиты Москвы он считался самым модным художником. Каждая его картина приобреталась заранее, на стадии замысла – причем за солидные деньги. Он оставил после себя огромное живописное наследие. Но к нему нет доступа. Более того, его друзья и близкие толком не знают, где оно находится. Такое, к сожалению, случается с гениями. Причем творчество Козлова уникально, его совершенно не с кем и не с чем сравнивать. Вот в чем настоящая трагедия. Когда меня просят рассказать о картинах Козлова, я не знаю, с чего начать, от чего оттолкнуться. Проще рассказать о нем как о личности. Я не знал в жизни человека, который бы так исступленно верил в Бога, был бы настолько погружен в православие, знал его теологию и эзотерику. И вместе с тем он был настоящим рабом своих страстей, яростным эпикурейцем. Любил жизнь, девушек, любил сам процесс земной любви. Я прожил с ним бок-о-бок не одно десятилетие – понятно, что он глобально повлиял на мое формирование. Его можно сравнить с персонажем рассказа Лескова Чертогон – без преувеличения самого русского рассказа в истории литературы. Борис мог с головой погружаться в порочную жизнь, но всегда во время самых крутых многодневных застолий говорил исключительно на метафизические темы. Когда он возвращался на грешную землю, то часто повторял: «Знаешь, все-таки на свете нет ни х**, кроме Бога, в Которого нужно верить бесконечно». Я беру на себя смелость утверждать, что Козлов был самым любимым и близким человеком для Мамлеева. Им было идеально комфортно в обществе друг друга. Когда они оказывались вместе (что в некоторые времена случалось ежедневно) и начинали обмениваться репликами, в комнате воцарялась поистине неземная благодать. Козлов редко заходил на Южинский, но Мамлеев навещал его каждый день – благо Козлов жил в Настасьинском переулке – в двух шагах от ЮВМ. Летом Козлов всегда снимал дачу вблизи от Москвы, и Мамлеев то и дело зависал у него на несколько дней. Ох, что тогда начиналось. Какие мистерии разворачивались! Если учесть, что вокруг Козлова сформировался свой круг священных безумцев, куда Мамлеева тянуло как магнитом. Как художник Козлов считал, что он расписывает свой собственный православный храм. И каждая картина была для него частью огромной – размером со вселенную – фрески, разбитой на евангельские сюжеты. Лично я не видел ничего более гениального в мировой живописи. Явление Бориса Козлова по значимости можно сравнить с золотым веком русской иконописи.

В принципе каждый из моих спутников жизни заслуживает солидной монографии. К сожалению, сегодня людей с такой неземной энергетикой, какой обладали гении шестидесятых типа Губанова, Зверева и еще многих – уже не осталось. Поэтому по устным рассказам невозможно представить всю мощь их харизмы.

– Какое влияние имел алкоголь на твою жизнь и твою работу? Рассказывая и о Южинском, и о журналистском периодах своей жизни, ты вспоминаешь, что пил тогда круглосуточно.

– В богеме иначе было невозможно. Там пили все. А метафизики пили в несколько раз больше. Представь себе – перед тобой открылся совершенно фантастический мир, который не имел ничего общего с окружающей советской действительностью – и к тому же был ей радикально альтернативен. Было от чего сойти с ума. Недаром в андеграунде правили бал люди, с точки зрения советского обывателя, не совсем адекватные. И все круглосуточно пили – в том числе чтобы заглушить страх перед вездесущими органами – ведь мы же как-никак занимались запрещенными вещами. Во-вторых, чтобы притупить остроту впечатлений от встречи с новым искусством, которое больно било по мозгам и психике. И уж слишком разителен был контраст между царившими в богеме вседозволенностью и раскрепощенностью и ханжеской строгостью советского социума с его бесконечными ограничениями. В-третьих, алкоголь расширял сознание, открывая его для космических идей и энергий. Да и сама атмосфера обязывала. Если кругом пьют, то и ты поневоле подключаешься. А когда я начал работать в периодике, то там вообще не просыхали. Утром приходили на работу. Разливали водку, выпивали по стакану и шли на летучку. После летучки еще по стакану – и за работу. В обед – стакана по два. И так целый день. Вечером – в Домжур, ЦДЛ или ВТО. Утром – все сначала.

– Раз мы начали разговор о пьянстве, не могу не спросить, знал ли ты Венечку Ерофеева.

– Ну как было не знать. Даже если бы я не захотел с ним пересечься по жизни, то избежать знакомства и общения было бы невозможно. Тусовка-то одна, общая. Честно говоря, на фоне целой толпы ярчайших персонажей с потусторонней харизмой, с которыми я успел познакомиться до Венечки, он не произвел на меня яркого впечатления. Мы в своем кругу долго обсуждали, мог ли человек со столь посредственным интеллектом и отсутствием отблесков священного безумия написать такую гениальную вещь, как Москва – Петушки. Тем не менее, виделись мы часто, выпивали, пока ему было можно. В воспоминаниях Наташи Шмельковой есть упоминание об их знакомстве с Венечкой. Оно произошло в моей квартире – на «неофициальной» выставке Сережи Алферова. Шмелькова пришла сама, а Ерофеева привел Слава Лён. Публика сидела на деревянных ящиках из-под бутылок. Рядом со Шмельковой оказалось свободное место, и его занял Ерофеев. Они встретились, чтобы больше не расставаться до гробовой доски. Еще нас с Венечкой связывает его уход из жизни. Он умирал в онкоцентре на Каширке, а я жил на Коломенской, рядом. На улице Высокой. И Шмелькова, которая не отходила от его постели, иногда заезжала ко мне поспать, перевести дух. Однажды она сказала, что Венечке, который уже был близок к агонии, приходится часто менять рубашки. Я открыл шкаф и сказал, чтобы она взяла столько рубашек, сколько считает нужным. Она взяла штук пять. На следующий день она приехала и сказала, что как хорошо, что я дал рубашки. Когда она Венечку переодела в очередной раз, он успокоился и тихо отошел. «Так что ты теперь войдешь в историю благодаря тому, что в твоей рубашке умер сам Венедикт Ерофеев. И еще осталась чистая, чтобы приодеть для отпевания», – заключила она. Так что еще и похоронили в моей рубашке. Воистину чудны дела Твои, Господи!

– Ты сказал про вездесущие органы. Я знаю, ты был знаком с Виктором Луи и бывал в его салоне. Расскажи о нем. Что ты думаешь о его деятельности?

– Луи – один из моих кумиров. Юрий Витальевич любил глубокомысленно напоминать о себе фразой: «Я – многолик». Наверное, каждый неординарный человек многолик. Я рос во фрондерско-либеральном окружении своего отца, где многие высокопоставленные деятели, ученые, идеологи, журналисты-международники втайне исповедовали теорию конвергенции, хотя вслух упоминать ее можно было только в критическом ключе. Но критика была такая, что она среди посвященных воспринималась как неизбежность обоюдного врастания одной системы другую – и иного было не дано. К тому же андеграунд, в котором я тоже формировался, неизбежно соприкасался с либеральным истеблишментом. Свой своего чувствует издалека. Люди сходились друг с другом на уровне интуиции. Сначала молодежный лагерь «Звенигородка» при ЦК КПСС. Благодаря ему знакомства с юными обитателями правительственных домов на Кутузовском. Потом спецгруппа по изучению США на экономическом факультете МГУ. Потом Институт международного рабочего движения. Потом попадание в тусовку при АПН. Там знакомство с Виктором, которое закрепилось и прошло испытание в салоне Стивенсов. Потом работа над некоторыми пропагандистскими проектами – совместно с людьми из его окружения. Не раз он приглашал меня в Баковку на свою дачу, где периодически собирал теплые компании интеллектуалов. Он был потрясающий авантюрист в самом высоком смысле. Если представить идеальную социальную пирамиду, существовавшую в моем воображении, то Луи находился на ее вершине. Понятно, что в молодости в социальном смысле я видел для себя именно такой путь – быть катером связи между идеологическими системами. И тут важно понять место Луи в тогдашней политической тусовке. Конечно, он не был никаким «агентом КГБ». Просто в параметрах того оттепельного мышления он, застолбив за собой свое уникальное место, оказался более чем востребованным в качестве посредника при идеологических операциях. Со временем, по мере смены политических доктрин и поколений гении романтической формации один за другим покидали актуальный социум. Я посвятил Виктору Луи и деятелям его круга рассказ Рецепт опохмеляющего напитка. Что касается меня лично, то все мои попытки пойти по стопам своего кумира закончились лишением меня диплома журфака и двухгодичной ссылкой в Магадан.

–​ Расскажи о своем литературном наследии. Весной в издательстве «Традиция» вышли Четыре сестры. В «Мулете» публиковались твои статьи и стихи, но о других твоих сочинениях не найти информации.

– Я член не только Союза журналистов, но и Союза писателей. Причем еще с начала 80-х. Четыре сестры – моя четвертая или пятая книга прозы. Просто так получилось, что сегодняшнее поколение мало знает меня как писателя, а больше как бульварного журналиста. Я давно оставил мысль издавать свои книги. Когда в культуре все смешалось, постмодернизм упразднил все ориентиры и воцарился хаос, я не видел смысла выносить на суд поколения, утратившего все ценностные критерии, что-то сокровенное. Сейчас, когда все мои единомышленники покинули наш мир, я решил, что все-таки нужно что-то оставить на память о себе. К сожалению, Четыре сестры не выполнили свою задачу. Книга не вписалась в параметры современного менталитета, и ее предпочли замолчать. Четыре сестры – вещь стильная, поэтому я думал, что на нее обратят внимание, потому что сейчас стильная проза достаточно востребована. Но она оказалась сложноватой в метафизическом смысле, а сложные вещи – пусть и стильные – сегодня ох как не любят. Поэтому как вышло, так вышло.

–​ Ты всегда пропагандировал, что «реализовываться» в привычном смысле человеку не обязательно? Да и твоя биография – серпантин, настоящее доказательство абсолютной хаотичности жизни.

– Такой уж у меня менталитет. Я с иронией отношусь к земной жизни – и в первую очередь к таким понятиям как успех, благополучие, высокое мнение о собственной персоне. Я не считаю, что способен чем-то осчастливить человечество. Да и человечество давно не нуждается в духовных гуру, которые пытаются его осчастливить. Именно из-за того, что сегодняшнему социуму не нужны Достоевские и Платоновы, они и не появляются. Мой приятель только что вернулся из Индии – родины мирового духа. Он в ужасе. Молодое поколение отвернулось от носителей метафизического сознания, высмеивает своих просветленных мудрецов, демонстративно нарушает традиции и ведет западный образ жизни. Сегодня среди индийской молодежи в чести лозунг: Money, Muscle, Motor. То есть деньги, сильное тело и мощное средство передвижения. А все остальное – опиум для народа. Конечно, в такой реальности я не вижу для себя места.

Что касается моей биографии, то я откликался на все, что предлагала мне судьба и что я считал интересным для себя. До того, как потерять здоровье, я всю жизнь занимался любимым делом, чувствовал себя как рыба в воде и искренне удивлялся, что мне платят деньги только за то, что я получаю удовольствие. Отсюда и некоторая пестрота биографии – тут и сотрудничество с парижским издателем-вивристом Толстым, и участие в самой угарной, демшизовой перестроечной газете 90-х «Литературные новости», и работа корреспондентом нескольких ведущих СМИ на переднем крае борьбы за новую Россию.

–​ Еще по твоим рассказам мне показалось, что ты разграничиваешь представления о Божественном, Фаворском Свете и Абсолюте и социальные ответственность и мораль. 

– Конечно, есть духовный космос, космическая иерархия, а есть космос материальный, житейский, бытийный. Юрочка Мамлеев всякий раз, когда вставал вопрос о земном и небесном в виде проявления каких-то человеческих пороков, говорил: «Какие всё это пустяки по сравнению с вечностью!» Я тоже считаю «всё это» пустяками, которые не стоят особого внимания истинного небожителя – к каковым относили себя мои прекрасные собутыльники. К сожалению, я, будучи потомственным интеллигентом и аристократом, всю жизнь был вынужден соблюдать правила приличия перед своими близкими и окружающими. Но всегда в душе восхищался теми, кто плевал на земные условности и вел себя как свободный дух, пребывающий в свободном полете.

–​ Ты – как и Мамлеев, и Джемаль, и Головин, – занимаешь позицию отрицания всего материального, человеческого, мирского. В Ориентации – Север вы с Джемалем призывали преодолевать человеческое пространство. В какой степени это резонирует с твоей жизнью (ведь ты, кажется, всегда был погружен в социальность с головой)?

– Хотя все перечисленные гении – мои большие личные друзья, тем не менее, меня нельзя сравнивать с ними. Они – целеустремленные личности, большие философы, писатели, метафизики, посвятившие свою жизнь одной страсти и не сходившие с раз и навсегда выбранной дороги. Я же человек увлекающийся, переживший множество романов и прочих искушений, которые отнимали у меня много времени. Если бы я был погружен в социальщину с головой, я бы, наверное, добился в жизни куда большего. Слова Сковороды о том, что мир ловил меня, но не поймал – как раз про меня. Я вел жизнь богемного плейбоя – по ходу дела зависая там, где мне было комфортно. Читать и что-то «изучать» я не любил, предпочитая получать знания и вообще тайную информацию во время многодневных застолий с гениями. В конце концов я научился добывать сакральные знания непосредственно из невидимого мира – от близлежащего астрала до вершин световой иерархии. Я знаю многое об устройстве мироздания, но в отличие, например, от Головина не ориентируюсь в именах и технологиях известных алхимиков. Что, впрочем, не мешало мне получать откровения из первых рук – за что меня и любили в метафизических кругах. Я прекрасно знаю свое скромное место, но тем не менее считаю себя таким же посвященным, как и хранители тайных доктрин.

–​ То есть важно не столько знать что-то досконально, сколько понимать эти вещи на чувственном уровне?

– Под «знаниями» ты, наверное, имеешь в виду методику подачи личного интеллектуального и духовного багажа. Что и говорить, в методике я слаб, поэтому никогда ничего не мог бы преподавать – разве что философствовать за распитием благородных напитков типа виски. Тогда у меня что-то выстраивается в более-менее логические цепочки и собеседники начинают понимать, что я пытаюсь до них донести. Так-то я не страдаю от того, что чего-то не знаю. Мне кажется, то, что нужно, я как раз знаю прекрасно.

–​ Четыре сестры заявлены как «текст для спектакля в четырех действиях». Я знаю, читку пьесы устраивала Татьяна Стрельбицкая – украинский режиссер и перформер из окружения Виктюка. Но это была лишь читка. Ты был бы готов доверить кому-то поставить свой текст в привычном смысле этого слова? Как ты вообще представляешь его на театральной сцене? Может, хотел бы поставить Четырех сестер сам?

– По ходу размышлений о наиболее актуальной литературной форме я пришел к выводу, что текст для спектакля может быть как раз тем жанром, у которого есть шанс быть востребованным в сегодняшнем «культурном» контексте. К тому же следует учесть, что весь текст был мне надиктован свыше. Конечно, я был бы рад, если кто-то попытается пьесу поставить – особенно такие мэтры, как Борис Юхананов (который во многом вдохновил меня). И тут все зависит от режиссера – его фантазии. Главное – заставить персонажей что-то делать, чем-то их занять. Мой текст – абсолютный трансформер. Четыре персонажа – всего лишь четыре сущности, которые могут быть какого угодно пола. А может, они времена года или четыре стихии. По ходу действия они могут перетекать из одного в другое и обратно. Главное, что есть интеллектуальная основа для воплощения. Лично я представляю их девушками не от мира сего, декадентками-кокаинистками, которые говорят в нос, с французским прононсом, слегка нараспев – как Елена Соловей в Рабе любви: «Господа, вы звери. Вы будете прокляты своей страной». Что-то типа того. Но я ни на чем не настаиваю. Да и время умных пьес и текстов безвозвратно прошло.

–​ Текст назван Четыре сестры и имеет ряд отсылок к Трем сестрам. Но он проникнут не только его духом, но и духом драматургии Серебряного века вообще – пьес Маяковского, Блока. Кем из авторов русского Серебряного века ты вдохновлялся и почему назвал пьесу именно так?

– В юности, еще до знакомства с богемными гениями, я пережил нечеловеческую любовь к Северянину, Блоку, Вертинскому (благо у нас в доме были все его записи). Чуть позже я понял, что Серебряный век и декадентство – как раз пространство моего духовного обитания. Я погрузился в Метерлинка, в символизм. В результате мощнейший заряд я получил от драматургии Чехова. Я понял, что как раз пьесы Чехова придали Серебряному веку основной импульс. Чехов как драматург – везде, во всем. Его не может быть много. Для меня он камертон – что я и хотел показать в Четырех сестрах, вместив в текст всю энергию своей любви к Чехову. Но все перечисленные имена – всего лишь далекие истоки моего вдохновения. Мое послание – о Южинском, о той разговорной стихии, которая там господствовала. Как мыслят и говорят мои персонажи – такой и была атмосфера мамлеевского салона сексуальных мистиков, как его называли в Москве. Неспроста я посвятил свое произведение девушкам своей юности. В нем много от нашей постельной болтовни в перерывах между приступами любовной страсти – я же как-никак принадлежал к ордену сексуальных мистиков.

Свой опус я задумал много лет назад, долго его вынашивал, искал форму. Наконец однажды познакомился с набоковским Ван Вином, от которого узнал, что у Чехова есть пьеса Четыре сестры. И одну из героинь зовут Марша. Тут все встало на свои места. Я решил, что открою миру неизвестную пьесу Чехова. Первое действие я, дико стесняясь, показал Головину. Он сказал, чтобы я обязательно продолжил и довел до конца. С тех пор меня не покидала уверенность, что высшие силы через меня создают что-то особенное, что станет новым словом в литературе.

–​ Определение «бред» – по-твоему, комплимент твоему тексту? Как и для Мамлеева в отношении его прозы?

– Бред на Южинском ценился, если он становился частью священного безумия, с помощью которого реально достичь сверхчеловеческого состояния. Мы исходили из того, что разум – орудие Творца, с помощью которого он управляет людьми, лишая их воли, инициативы, которые всегда заканчиваются богоборчеством. Тем самым создается иллюзия вселенской гармонии. Поэтому, чтобы достичь свободы и погрузиться в реальный хаос, нужно преодолеть цензуру разума. И бред – как раз и есть один из путей, ведущих к познанию абсурда, который лежит в основе мироздания. То есть бред есть свобода. Разумеется, если бред несет в себе метафизическое, а не материальное начало. Когда на человека сходит Святой Дух, он первым делом начинает бредить. Первые слова апостолов, которые заговорили на иных языках, воспринимались посторонними как бред. Помню, однажды я разговорился с соседями Мамлеева по коммуналке. Они мне сказали, что удивляются всякий раз, когда слышат разговоры, доносящиеся из-за двери Юрия Витальевича. «Вроде по-русски говорите, а ничего не понятно».

–​ Твой самый известный проект – газета «Мегаполис-Экспресс» – первое бульварное СМИ в России. Расскажи об этом периоде своей жизни. Как тебя занесло в культуру заголовков вроде Иван Семеныч угощает голубцами с говном и жанру интервью с каннибалами.

– Когда Гриша Нехорошев в 1995 году привел меня в редакцию первой российской бульварной газеты, я мгновенно почувствовал себя в своей тарелке. Там царила настоящая, безграничная свобода, о которой сегодняшние журналисты даже не подозревают. Собрался идеальный во всех отношениях коллектив гениев журналистики, которым удалось создать некую параллельную реальность, никак не пересекающуюся с реальностью тогдашних постперестроечных лет. Мы спасали людей тем, что своими парадоксальными, шокирующими материалами адаптировали их советское сознание к безумию лихих 90-х. Мы жили как одна семья – не разделяя свои тексты на свои и чужие. Просто делали одно общее дело. Я работал фактически круглосуточно и отдал, как ты говоришь, «культуре заголовков» ровно десять лет своей жизни. К 2005 году время изменилось, свобода всех раздражала, и газету закрыли. Заголовок, который ты процитировал, принадлежит не мне. И мне он совсем не нравится. Я писал исключительно эстетско-дендистские тексты. Плюс был обозревателем светской и культурной жизни. Лучшее из моего мегаполисного периода можно прочитать на моем сайте. Конечно, в трезвом виде такие тексты не напишешь. Поэтому мои круглосуточные возлияния продолжались. Зато мы сделали революцию в журналистике, расширив до безграничности коридор возможностей СМИ.

–​ В «Мегаполисе» имело место продолжение идей Южинского?

– В мироздании – несмотря на его абсурдность – многое взаимосвязано. На Южинском я был больше учеником Мамлеева, Головина, Лорика (хотя и любимым), а в «Мегаполисе» я стал авторитетом. Конечно, я вовсю использовал в своих материалах багаж, полученный на Южинском. Например, у Мамлеева есть рассказ о человеке, который питался сам собой, своим телом. А я разыскал такого человека в Москве и взял у него интервью. Так я поступал часто.

–​ Чем бульварная пресса отличается от желтой прессы? 

– В свое время я написал работу, где рассказал о четырех этапах революции в СМИ. Если коротко, то бульварная пьеса призвана расширять сознание через демонстрацию всего, что не укладывается в голове, но тем не менее происходит. Недаром у «Мегаполиса» был подзаголовок – «Экзотика городской жизни» (который я придумал). Бульварная пресса никого не обижает и не обличает. Она показывает, как параллельные реальности иногда вторгаются в нашу и что в результате получается. А желтая пресса всегда основана на компромате, на слежении за известными людьми, на постоянной работе папарацци, которые круглосуточно подстерегают своих жертв в острые моменты их жизни.

–​ Расскажи о своей профессиональной биографии после «Мегаполиса» и «Московского корреспондента». Чем ты занимался эти двенадцать лет?

–​ Тем же, что и всю жизнь. В основном писал статьи об искусстве, издавал альбомы и монографии о творчестве современных художников – моих друзей и знакомых. Активно присутствовал в социальных сетях. Влюблялся, женился, разводился, рожал детей. Словом, вел интересную жизнь.

–​ Вдвоем с философом Гейдаром Джемалем вы написали культовый манифест Ориентация – Север. Почему твое имя сейчас не фигурирует на обложках и в описаниях?

– Ориентация – Север целиком и полностью написана Джемалем. От первого до последнего слова. Моя заслуга в том, что без меня она не была бы написана. Я убедил его начать работу и заставлял излагать свои мысли по определенным метафизическим проблемам, которые тут же записывал. Я не давал ему расслабляться. Он от меня прятался, увиливал от работы, но я его находил в самых тайных убежищах и не отставал, пока не получал от него очередную порцию. Потом мы вместе структурировали то, что получилось. Что касается моей фамилии, то я не тщеславный человек, а все кому надо, те знают, как мы работали, – ведь дело происходило на виду у наших друзей. Кстати, в своей посмертной биографии Сады и пустоши Джемаль пытается рассказать, как проходила наша работа. Но он не рассказал главного, скрыл всю суть, и в результате получилась неправда. Все было совсем не так, как он изложил. Впрочем, Аллах ему судья. Я на гениев не обижаюсь.

–​ Как ты мне говорил, Четыре сестры – для тебя это что-то вроде итога жизни.

– Если я в ближайшее время отдам концы, то прошу считать Четыре сестры главным итогом жизни – своего рода отчетом о проделанной работе, поскольку в книжке есть все – в том числе и Ориентация, с которой ее роднит в первую очередь афористичность и попытка внести свой скромный вклад в формирование новой метафизики, актуальной для эпохи сворачивания проекта под названием «homo sapiens и его цивилизация». Я называю ее универсальной, потому что она как бы подводит итог всему. Я считаю, что Мамлеев, Головин, Джемаль, Дугин создали именно такую универсальную метафизику конца света. Ну а мне, как их ученику, остается только продолжить начатое.

К счастью, я вошел во вкус и пытаюсь создать что-то еще – в том же направлении, но только более убедительное. Хотелось бы все-таки довести до конца некоторые замыслы. Плевать, что будет слишком умно и меня снова не заметят.

–​ Я знаю, что ты заканчиваешь работу над новой пьесой – об Апокалипсисе.

– Да, вещь называется Религия Это. Я ее закончил. Ее мне тоже продиктовали свыше. Осталось подобрать или сочинить песню, которую герои споют в самом конце. Речь в пьесе идет об эволюции одного тайного сообщества, которое из преследуемого властью превратилось в могущественную силу, решившую устроить конец света. С песней пока проблемы. Я вижу ее как будущий гимн русских метафизиков, но его почему-то пока не хотят надиктовывать. Может, надиктуют кому-нибудь другому”[88].

Wasilij Aksionow (1932-2009) – Syn pisarki Jewgieniji Ginzburg (1904-1977), absolwent medycyny (praktykował w latach 1956-1960), kultowy prozaik kojarzony z miesięcznikiem „Junost’”, był zafascynowani jazzem (zwłaszcza swingiem, jak Tyrmand w Polsce, a Škvorecký w Czechosłowacji) i zachodnimi gadżetami.

Jego pierwsze utwory (Koledzy / (Коллеги, 1960; Gwiaździsty bilet / Звездный билет, 1961; Pomarańcze z Maroka / Апельсины из Марокко, 1963) wyrastały z klimatów Odwilży i ujmowały od dawna nieobecną w literaturze rosyjskiej bezpretensjonalnością. Podobnie ciepło przyjmowano jego następne teksty i nawet powieść Miłość do elektryczności (Любовь к электричеству, 1974) – wydana w serii „Płomienni Rewolucjoniści” – nie pozostawiła plamy na liberalnym wizerunku pisarza. W 1979 roku był jednym z pięciu redaktorów (poza tym: Andriej Bitow, Fazil Iskander, Wiktor Jerofiejew, Jewgienij Popow) tysiącstronicowego almanachu „Metropol”, który nie miał najmniejszych szans na publikację w kraju i ostatecznie ukazał się w USA. Po ukaraniu najmłodszych „metropolowców” (Jerofiejewa i Popowa), Aksionow – jak przystało na przyzwoitego człowieka z zasadami – w grudniu 1979 roku na znak protestu demonstracyjnie wystąpił ze Związku Pisarzy Sowieckich, a kilka miesięcy później (lipiec, 1980) opuścił Związek Socjalistycznych Republik Sowieckich. Zamieszkał w Stanach Zjednoczonych, gdzie wykładał literaturę rosyjską na kilku uczelniach. 

Dopiero tam mógł opublikować autobiograficzne Oparzenie (Ожог, 1980, wyd. „Ardis”) i utrzymaną w konwencji political fiction Wyspę Krym (Остров Крым, 1981, wyd. „Ardis”; fabuła oparta na kreowaniu historii alternatywnej pojawiła się także w powieściach Wiaczesława Piecucha[89] Роммат i Заколдованная страна, Saszy Sokołowa Палисандрия, Siergieja Abramowa Тихий ангел пролетел). Już w USA powstały jego inne lepsze i gorsze powieści: Papierowy pejzaż (Бумажный пейзаж, 1982), Nowy słodki styl (Новый сладостный стиль, 1996, z życia emigracji) i, przede wszystkim, trylogia Saga moskiewska (Московская сага), którą nieumiarkowani pochlebcy porównują z Wojną i pokojem, a umiarkowani – z Doktorem Żywago. Aksionow nigdy nie ukrywał, iż Sagę (1989-1993) pisał z myślą o czytelniku amerykańskim i tym tłumaczył wybór określonej konwencji artystycznej. Po tym sequeluwszystkich „krótkich kursów historii” (wkład własny: stalinizm instant) Wasilij Pawłowicz na łamach poczytnego miesięcznika „Oktiabr’” przeniósł się do czasów Katarzyny II w prawie postmodernistycznej powieści Wolterianie i wolterianki (Вольтерьянцы и вольтерьянки, 2004), za którą otrzymał rosyjskiego Bookera (2004), w ramach wdzięczności dla Francuzów za Voltaire’a zamieszkał z nimi w 2004 roku w Biarritz i napisał Moskwę Kwa-Kwa (Москва-ква-ква, 1992), której akcja toczy się w słodkich latach pięćdziesiątych (1952-1953). Wprawdzie tym razem pojawiły się głosy mówiące coś o „starczym marazmie” i „chałturze” (Wiktor Toporow), ale niczego to nie zmienia – Aksionow jest dla wielu pokoleń czytelników pisarzem kultowym i był uważany (także przeze mnie) za najpoważniejszego rosyjskiego kandydata do literackiego Nobla.

W późnych powieściach Aksionowa „[…] проявляется постмодернистский элемент: перекличка с другими произведениями мировой литературы, смешение эпох. То Достоевский оставит записки о встречах с Карлом Марксом (роман Желток яйца), то Вольтер встретится с императрицей Екатериной на Богом забытом острове”[90].

W roku 2009 ukazała się Tajemnicza namiętność. Powieść o szestidiesiatnikach (Таинственная страсть. Роман о шестидесятниках), której bohaterami są Jewgienij Jewtuszenko, Robiert Rożdiestwienski, Andriej Tarkowski, Andriej Wozniesienski, Władimir Wysocki. Gwiazdy lat 60. nie występują wprawdzie pod własnymi nazwiskami, ale nie ma najmniejszych problemów z ustaleniem ich tożsamości. Jest to tekst (bo jeśli jest to „powieść”, to postmodernistyczna) o Odwilży, o latach 60., kulturze poststalinowskiej i o ówczesnych sowieckich „mieszkańcach masowej wyobraźni”. Co tu kryć - sowieckich celebrytach. To był łabędzi śpiew modnego niegdyś pisarza. 

FRANCJA

Wiktor Niekrasow (1911-1987) – Prozaik (W okopach Stalingradu / В окопах Сталинграда, 1946; W mieście rodzinnym / В родном городе, 1954; Kira / Кира Георгиевна, 1961; Notatki gapia / Записки зеваки, 1976). W 1974 r. wyemigrował do Francji. Był zastępcą redaktora naczelnego kwartalnika „Kontinient”, współpracował z radiem „Swoboda”.

Dzieci z rosyjskiego przedszkola założonego przez Anatolija Łunaczarskiego, Paryż, 20 maja 1914 r. Na zdjęciu (od lewej): Leonid (w dzieciństwie pieszczotliwie: Bobos) Kristi / Кристи, Wiktor (Wika) Niekrasow, Jelena (Lena) Piatnicka, Anatolij (Totoszka) Łunaczarski-junior. Некрасов, Виктор Платонович, Википедия, https://ru.wikipedia.org/wiki/Некрасов,_Виктор_Платонович. Dostęp: 2.01.2026. Domena publiczna. 

 

Anatolij Gładilin (1935-2018) – Czołowa postać prozy młodzieżowej (zob. wyżej w rozdziale Mainstream) przełomu lat 50. i 60. (Kronika czasów Wiktora Podgórskiego / Хроника времен Виктора Подгурского, 1956; Idący z przodu / Идущий впереди, 1958; Historia pewnej paczki / История одной компании, 1965). Występował w obronie Siniawskiego i Daniela. W 1972 roku jego powieść Prognoza na jutro (Прогноз на завтра) ukazała się w tamizdacie (wyd. „Posiew”). W 1976 roku Gładilin znalazł się na emigracji w Paryżu. Współpracował z radiem „Swoboda” i „Deutsche Welle”. Z okresu francuskiego pochodzą miedzy innymi: Próba w piątek (Репетиция впятницу, 1978), Wielki dzień wyścigów (Большой беговой день, 1983, KGB wysyła do Francji hazardzistę Nauczyciela, który na wyścigach konnych powinien trafnie obstawiać i tak zdobywać dewizy dla Związku Sowieckiego), F.S.R.S. Francuska Socjalistyczna Republika Sowiecka (Ф.С.С.Р. Французская Советская СоциалистическаяРеспублика, 1985, antyutopia), Zabił mnie łajdak Pell (Меня убил скотина Пелл, 1989, w znacznej mierze powieść autobiograficzna, której bohaterem jest dziennikarz radiostacji „Swoboda”), Łobuzy, witajcie w Paryżu! (Жулики, добро пожаловать в Париж!, 2007, Francja w oczach rosyjskich emigrantów), Ulica generałów. Próba wspomnień (Улица генералов. Попытка мемуаров, 2008).

Władimir Maksimow (1930-1995) - W 1974 roku przy znacznym wsparciu finasowym Axela Springera rozpoczął wydawanie pisma „Kontinient”.

Andriej Siniawski (1925-1997, pseudonim: Abram Terc) – Literaturoznawca, eseista, prozaik. Zapowiadał się na solidnego sowieckiego uczonego: pracował w Instytucie Literatury Światowej AN ZSRS, wykładał na Uniwersytecie Moskiewskim, w 1952 roku obronił pracę kandydacką (odpowiednik naszej doktorskiej) Роман М. Горького „Жизнь Клима Самгина“ и история русской общественной мысли конца XIX — начала XX вв., publikował artykuły poświęcone dwudziestowiecznej literaturze rosyjskiej. W swoim drugim życiu, już jako Abram Terc (bon mot Aleksandra Gienisa: „Главное произведение Андрея Синявского – Абрам Терц”[91]), pisał teksty, które nie mogły się ukazać drukiem w kraju (m.in. opowiadanie Sąd idzie / Суд идёт, Paryż 1959; mikropowieść Lubimow / Любимов, 1963 i esej Co to jest realizm socjalistyczny? / Что такое социалистический реализм, 1957, publ. 1959, paryskie pismo „Воздушные пути”). W roli kuriera występowała Hélène Zamoyska.

·      Ku pamięci!

Hélène Peltier-Zamoyska (1924-2012) – Rusycystka francuska (wykładała na Uniwersytecie w Tuluzie). Pod koniec lat 40. studiowała rusycystykę na Uniwersytecie Moskiewskim (w tym czasie jej ojciec był tam attaché morskim przy ambasadzie Republiki Francuskiej). Przyjaźniła się z Borisem Pasternakiem, uczestniczyła w tłumaczeniu Doktora Żywago na język francuski i to ona przeszmuglowała do Francji relację z przebiegu procesu Siniawskiego i Daniela. Była żoną (1959-1970) rzeźbiarza Augusta Zamoyskiego (1893-1970).

Pierwsze wydanie książkowe opowiadań Terca ukazało się najpierw w przekładzie polskim i nosiło tytuł Opowieści fantastyczne  (Biblioteka „Kultury”, tom 68, Paryż 1961; ros. Nowy Jork 1967).

Autor Lubimowa wierzył nazbyt optymistycznie, iż uda mu się oddzielić dwie role życiowe - „lojalisty” (Siniawskiego) i „opozycjonisty” (Terca).  Wkrótce jednak - być może jeszcze nie do końca świadomie - dokonał wyboru i został naznaczony stygmatem nieprawomyślności niosąc trumnę z ciałem Borisa Pasternaka (zm. 1960) na cmentarz w Pieriediełkinie. 8 września 1965 r. został - prawdopodobnie w wyniku donosu - aresztowany (o czym oficjalnie poinformowano dopiero po kilku miesiącach, w styczniu) i oskarżony wspólnie z Julijem Danielem (1925-1988, ten posługiwał się pseudonimem Nikołaj Arżak) o „działalność antypaństwową”. 

KGB wcześniejszy proces Iosifa Brodskiego (1964) niczego nie nauczył i po raz kolejny posłużono się - nieznacznie go tylko modyfikując - scenariuszem funkcjonującym przy tych okazjach już od lat trzydziestych. Wszystko miało przebiegać rutynowo, tak jak zawsze: sprawdzone składy sędziowskie, wypróbowani prokuratorzy, odpowiednio wyselekcjonowana publiczność (por. w stenogramach reakcje tłumu na wystąpienia Brodskiego czy Daniela) oraz kajający się oskarżeni. Temu wszystkiemu towarzyszyła z reguły mniej lub bardziej sprawnie wyreżyserowana nagonka prasowa. Tym razem nie wszystko przebiegało zgodnie z planem - oskarżeni bardzo niechętnie składali samokrytykę, wśród przysłuchujących się rozprawom znalazły się osoby sporządzające stenogramy (czy może raczej parastenogramy), przebieg procesów dość nieoczekiwanie znalazł się w centrum uwagi zachodnich mass mediów, ale przede wszystkim odbiegała od normy reakcja środowiska pisarskiego. Została przełamana dziesiątkami lat narastająca bariera strachu. 

            Już w grudniu 1965 r. na ręce premiera Aleksieja Kosygina skierował list znany dysydent Aleksandr Ginzburg: „W trzydziestym siódmym, czterdziestym dziewiątym i nawet w sześćdziesiątym pierwszym nie za takie coś wsadzano. Ale kocham swój kraj i nie chcę, żeby kolejne niekontrolowane akcje KGB kładły się cieniem na jego reputacji. Kocham literaturę rosyjską i nie chcę, żeby jej kolejni dwaj przedstawiciele wyruszyli pod eskortą wyrąbywać las. Szanuję Andrieja Siniawskiego - wspaniałego krytyka i prozaika”. Jako odpowiedź można by potraktować artykuł Dmitrija Jeriomina zamieszczony 13 stycznia na łamach „Izwiestij”: „Dla ludzi sowieckich, dla narodów ziemi, dla całej postępowej ludzkości nie ma bardziej świętego imienia niż imię wodza naszej rewolucji Władimira Iljicza Lenina. [...]. W jakież bezdenne bagno ohydy musi się pogrążyć tak zwany literat, żeby swoim chuligańskim piórem oczerniać święte dla nas imię! Nie jest tu możliwe przytoczenie odpowiednich cytatów: tak dalece ta pisanina jest złośliwa, tak dalece oburzająca i brudna. Już te bluźniercze linijki są wystarczające dla postawienia diagnozy: autorzy ich stawiają siebie poza społeczeństwem sowieckim. [...]. Minie czas i o nich już nikt nie wspomni. Na śmietniku zbutwieją kartki przesycone żółcią. Przecież historia nieraz potwierdzała: oszczerstwo, jakkolwiek byłoby wstrętne i złośliwe, nieuchronnie wyparuje pod gorącym oddechem prawdy. Tym razem też się tak stanie”. Dziesięć dni później swój protest do redakcji „Izwiestij” skierowali Władimir Korniłow i Lidia Czukowska, a 31 stycznia „Times” opublikował list otwarty wybitnych intelektualistów żądających uwolnienia Siniawskiego i Daniela. Wśród sygnatariuszy znaleźli się Hannah Arendt, Wystan Hugh Auden, Saul Bellow, Heinrich Böll, André Breton, Günther Grass, Graham Greene, G. Huxley, François Mauriac, Arthur Miller, Alberto Moravia, Philip Roth, William Styron, Arnold Joseph Toynbee. 

            Proces rozpoczął się 10 lutego. Obowiązywały karty wstępu, na każde posiedzenie w innym kolorze, kontrolowano również dowody tożsamości. W zasadzie więc tylko żony oskarżonych miały prawo codziennie przysłuchiwać się rozprawie.

·      Ku pamięci!

Maria Rozanowa (1929-2023) – Żona Siniawskiego. Dysydentka, historyczka sztuki, krytyczka literacka (albo: historyk sztuki, krytyk literacki – Czytelniku! Wybór należy do Ciebie!). Wspólnie z mężem – wydawała jedno z bardziej znanych pism emigracyjnych „Sintaksis”. Od 1973 r. na emigracji we Francji. Mieszkała pod Paryżem. Jedna z barwniejszych postaci współczesnej emigracji rosyjskiej) 

Łarisa Bogoraz-Bruchman (1929-2004) – Dysydentka, lingwistka (w 1965 r. obroniła pracę doktorską), publicystka. W lutym 1966 r. zapisywała (wspólnie z Marią Rozanową) przebieg procesu Siniawskiego i Daniela (podówczas jej męża). Ich relacja ukazała się drukiem we Francji. Tam też pojawił się polski przekład: Sąd idzie! Stenogram z procesu A. Siniawskiego i J. Daniela (A. Terca i M. Arżaka). Moskwa, luty 1966, wstęp H. Zamoyska, Paris 1966. 26 sierpnia 1968 r. znalazła się w gronie kilku (według różnych źródeł: siedmiu lub ośmiu) osób protestujących na Placu Czerwonym przeciwko interwencji sowieckiej w Czechosłowacji. Została wówczas aresztowana i skazana na 4 lata łagrów (1968-1972, Irkuckaja obłast’). Była żoną Julija Daniela i - nie w tym samym czasie, broń Boże! - znanego dysydenta Anatolija Marczenki (1938-1986). 

To one (korzystając z pomocy Igora Gołomsztoka i Borisa Wachtina) próbowały - na ile to było możliwe bez znajomości stenografii - prowadzić wierną relację z przebiegu procesu. Smutny rozgłos zdobyli występujący w roli ekspertów oceniających twórczość podsądnych Wiktor Winogradow (jako przewodniczący), Witalij Kostomarow, Jewgienij Prochorow, Aleksandr Dymszyc. Oskarżeni z ust prokuratora usłyszeli: „Chcieliście, by was wydrukowano. Lecz nie pomyśleliście o naszych wrogach, o tym, jak te utwory mogą zostać wykorzystane dla propagandy antysowieckiej?”. Obaj oskarżeni bronią się przed tego typu zarzutami, za wszelką cenę chcą przekonać sąd, iż ich publikacje nie były atakiem na System. I Siniawski, i Daniel doskonale zdają sobie sprawę z tego, że jest to największe tabu, którego złamanie musi pociągnąć karę. Dlatego też pierwszy z nich deklaruje: „Uważam, że komunizm jest jedynym celem, jaki może wysunąć współczesny umysł, i mówię, że Zachód nie jest w stanie przeciwstawić czegokolwiek w tej skali”. A w swoim ostatnim słowie dodał: „Otóż jestem inny. Lecz nie zaliczam siebie do wrogów. Jestem człowiekiem sowieckim i utwory moje nie są utworami wrogimi. W tej tu atmosferze, naelektryzowanej i fantastycznej, za wroga może być uważany każdy «inny» człowiek. Ale nie jest to obiektywny sposób poszukiwania prawdy”. Ogłoszenie wyroku nastąpiło 14 lutego: Siniawskiego skazano na 7, a Daniela na 5 lat łagrów. 22 lutego „Litieraturnaja gazieta” poinformowała o usunięciu autora Lubimowa ze Związku Pisarzy jako „dwulicowca i oszczercę oddającego swoje pióro na służbę wrogom, nieprzyjaznym wobec Związku Sowieckiego”. 

            Wśród zgorszonych niskim wymiarem kary znalazł się noblista Michaił Szołochow.  Jego przemówienie wygłoszone na XXIII Zjeździe KPZS (29 III - 8 IV) było wielokrotnie przerywane oklaskami delegatów (w stenogramie powtarzają się informacje: „Burzliwe długotrwałe oklaski”, „Burzliwe oklaski”, „Długotrwałe oklaski”, „Oklaski”), które zapewne przeszły w owację, gdy mówca wspomniał o Siniawskim i Danielu: „I jeszcze myślę o jednym. Niech no by ci faceci o nieczystym sumieniu trafili do pamiętnych lat dwudziestych, kiedy osądzano nie opierając się na ściśle określonych artykułach kodeksu karnego, ale «kierując się rewolucyjną świadomością prawną» [Oklaski], och, nie taki wymiar kary otrzymaliby ci odmieńcy! [Oklaski]. A tu, patrzcie, jeszcze dyskutują o «surowości» wyroku”. Kilka tygodni później, 25 maja, Lidia Czukowska pisała w liście otwartym do autora Cichego Donu: „Pańskie haniebne przemówienie nie zostanie zapomniane przez historię. A literatura sama zemści się na Panu, jak mści się na wszystkich, ktorzy odchodzą od nałożonego przez nią trudnego obowiązku. Ona ukarze Pana najwyższym wymiarem kary istniejącym dla artysty - niemocą twórczą. I żadne honory, pieniądze, krajowe i międzynarodowe nagrody nie odwrócą tej kary od Pańskiej głowy”.

            Proces - o czym też warto pamiętać - kształtował losy pisarzy nie tylko w Rosji (por. wypowiedź znanego pisarza emigracyjnego Władimira Wojnowicza, autora Życia i niezwykłych przygód żołnierza Iwana Czonkina: „To wydarzenie poruszyło mnie. Dotąd pisałem o życiu sowieckim dość krytycznie, ale byłem przy tym całkowicie lojalny i apolityczny. Starałem się pisać zgodnie z sumieniem, ale byłem daleki od tego, co nie dotyczyło moich zainteresowań. [...] Teraz zrozumiałem, iż trwają wydarzenia, które dotyczą mnie osobiście. Dzisiaj są sądzeni Siniawski i Daniel, a jutro osądzą za coś, a może nawet za nic, również mnie”), ale też w innych krajach Europy Środkowej i Wschodniej. „Prawdę mówiąc - stwierdził w rozmowie z Andrzejem Jagodzińskim Czech Jan Beneš (1936-2007) - sam się prosiłem, żeby mnie zamknąć, choć nie wprost. Na którymś plenarnym zebraniu Związku Literatów śmietanka czeskiej kultury debatowała nad tym, że do domu pracy twórczej trzeba kupić nową lodówkę. A dzień wcześniej w gazetach była notatka o skazaniu w Moskwie Siniawskiego i Daniela. Musiałem więc publicznie spytać, czy nie mamy innych obowiązków niż zajmowanie się lodówkami albo ich napełnianiem. Potem już poszło szybko. Nie minęło pół roku i sam znalazłem się w więzieniu”.  

„10 февраля 1966 г. – pisze nieoceniony Michaił Zołotonosow - открылось первое заседание Верховного суда РСФСР по делу двух писателей - Андрея Донатовича Синявского (1925-1997) и Юлия Марковича Даниэля (1925-1988). Оба тайно публиковали свои произведения за границей - Синявский под псевдонимом «Абрам Терц», Даниэль - под псевдонимом «Николай Аржак». Обоих искусственно свели в один процесс и обвинили по статье 70, часть 1 УК РСФСР – «агитация или пропаганда, проводимая в целях подрыва или ослабления Советской власти... распространение в тех же целях клеветнических измышлений, порочащих советский государственный и общественный строй». Суд широко освещался в советской печати, произведения именовались «пасквилями», а сами подсудимые – «перевертышами» (так назывался знаменитый очерк Ю. Феофанова в «Известиях»), поскольку оба вполне легально и благополучно жили в СССР: Даниэль был переводчиком, а Синявский - канд. филол. наук - научным сотрудником Института мировой литературы им. Горького (ИМЛИ). Выяснилось, что оба в течение десяти лет вели двойную жизнь: жили «как все советские люди», поднимали руки на собраниях, но тайно писали произведения, отличающиеся по темам и стилю от официально разрешенных в СССР. А дочь бывшего французского военно-морского атташе в СССР Элен Замойская (Пельтье) тайно переправляла рукописи за границу, где «антисоветскую стряпню, направленную против нашей Родины, охотно печатали буржуазные издательства». Суд над двумя писателями стал вехой в общественной истории страны, было разбужено множество «Герценов» - в частности, именно тогда правозащитной деятельностью решил заняться академик А.Д. Сахаров. 

«Дело Бродского» было громким, но такого впечатления, как дело Синявского/Даниэля, произвести не могло. Бродского взяли просто так, ненависти к молодежи ради, а Синявский и Даниэль боролись с режимом хотя и средствами эстетическими, но сознательно.

«Органы» хотели запугать, а добились эффекта противоположного: широко освещенный в печати суд оказался моделью поведения многих, одной из норм. Просто эти двое публиковались и попались, но ничем принципиально от обычного советского лицемерия ситуация с Синявским и Даниэлем не отличалась. На суде были общественные обвинители, писатели Зоя Кедрина и Аркадий Васильев (папаша нынешнего лжекумира - Дарьи Донцовой) - этих я ненавидел больше всего.

Феномен, который стоял за литературной деятельностью Терца и Аржака, в общем-то, прост: это первая и непосредственная литературная реакция на демонтаж сталинизма. Первый рассказ Терца В цирке был написан в 1955 г., первый рассказ Аржака Руки - в 1956-1958 гг. Если при Сталине вся общественная и частная жизнь была управляемой, то литература постсталинская должна быть сугубо частной, «помимо-государственной». Отсюда попытки искусственно создать таких независимых писателей - Терца и Аржака, - пишущих то, что они считают нужным, и публикующихся в обход советской цензуры за границей (как в 1920-е гг. Пильняк, Эренбург, Замятин). Страх смешивался с азартом, поскольку за литературой охотились «органы», что придавало ей статус государственного дела, а также определяло цену жизни и смерти, которой, кстати, для подсудимых потребовал великий русский гуманист Шолохов.

Поскольку к середине 1950-х гг. советская литература окончательно утратила всякую связь с реальной жизнью, перестав быть как художественной, так и литературой, надо было искать оборванные традиции в «фантастическом реализме» Гоголя с Достоевским и в поисках советской литературы 1920-х гг., заимствуя оттуда стили и необычные сюжетные повороты, выходящие за рамки разрешенного. 

Историческая роль Терца и Аржака заключалась в полном и демонстративном отказе от опыта тоталитарной культуры, опыта Бабаевского, Кочетова, Симонова... Поэтому даже невинные описания казались антисоветскими.

Ничего особо гениального или небывалого в прозе Терца не было. Но само по себе описание из рассказа Суд идет для 1956 г. необычно, потому что Марина - жена городского прокурора Глобова, который к тому же подглядывает за тем, как голая жена делает свою гимнастику. Более того, дело происходит еще при Хозяине, а Марина имеет любовника и делает аборт, каковой был запрещен законом от 27.06.1936... Так одна деталь стыкуется с другой, и всё вместе оказывается показом на демонстрационной модели образцов отклонения от соцреализма: отмена запрета на сексуальные описания, на описание прокуроров и перверсий (вуайеризм), упоминание нарушения закона женой прокурора, а еще описание смерти Хозяина и давки на похоронах, что также было строго табуировано... 

Закономерно, что стилистическая экспертиза академика В. Виноградова, фигурировавшая на суде, объявила стиль Терца «скрытой формой политической диверсии», обнаружив ее черты везде: в повести Любимов" (1962-1963), в рассказах Суд идет, Пхенц, Ты и я (1959), Квартиранты (1959), Гололедица (1961). 

Сочинения Терца - веселое издевательство над соцреализмом.

Аржак-Даниэль политически был более целенаправлен. Выделялась антиутопическая повесть Говорит Москва (1958): люди собрались праздновать чей-то день рождения и слышат по радио указ Верховного совета СССР, вводящий день открытых убийств. Каждый на сутки получит право убивать сограждан.

Первый рассказ Аржака - Руки: ЧК, 1920-е, расстрелы. Василия Малинина друзья разыграли, вложив в пистолет пустую обойму, в результате чего расстрелянный оказался живым, а у Малинина случился припадок. Его изгоняют из ЧК, и всю оставшуюся жизнь у него от страха трясутся руки. Те самые легендарные «чистые руки», которые должны быть у чекиста наряду с холодной головой и горячим сердцем.

Кстати, страх - ведущий мотив в творчестве и Синявского, и Даниэля. Это одновременно и экзистенциальный ответ на жизнь в постсталинском СССР, когда открылось всё, что творилось, и ожидание ареста в связи с собственной деятельностью. Синявский получил семь лет лагерей строгого режима, Даниэль - пять.

После освобождения Даниэлю разрешили публиковать переводы под псевдонимом «Ю. Петров», в последние годы жизни он тяжело болел, но дождался времени, когда тоталитарный монстр начал рушиться. Синявский, освобожденный в 1971 г., через два года эмигрировал с женой и сыном во Францию. 

Ему была суждена еще долгая жизнь, он написал книги о Пушкине и Гоголе, стал одной из самых заметных фигур русской эмиграции, идеологической антитезой Солженицына и его националистической программы”[92].

Panuje powszechna opinia, że w czasie procesu Siniawskiego i Daniela doszło do narodzin ruchu dysydenckiego w ZSRS.

Na emigracji Siniawski wykładał literaturę rosyjską na Sorbonie i uczestniczył w wydawaniu pierwszych numerów kwartalnika „Kontinient”. W programowym artykule Proces literacki w Rosji (Литературный процесс вРоссии, „Kontinient” 1, 1974) „[...] bronił prawa do postaw niekonwencjonalnych i niezależnych, do fantazji i swobody myślenia, przestrzegając wolną literaturę rosyjską przed «niebezpieczeństwem zostania nudną książką zażaleń» i «realizmem socjalistycznym na opak»”[93]. W 1975 roku odszedł z redakcji kwartalnika redagowanego przez Władimira Maksimowa i rozpoczął wydawanie wspólnie z Marią Rozanową pisma „Sintaksis” (1978-1997). 

            Był nonkonformistą w kraju i pozostał nim na obczyźnie. Jego eseistyka wywoływała polemikę, budziła protesty, prowokowała do ataków wszystkie odłamy emigracji rosyjskiej. 

            Tak na przykład odbierano jego najbardziej znaczące (i przyznaję kontrowersyjne) pisane jeszcze w łagrze eseje Przechadzki z Puszkinem (Прогулки с Пушкиным, Paryż 1973), W cieniu Gogola (В тени Гоголя, Londyn 1975), czy „Opadłe liście” W. Rozanowa („Опавшие листья” В. B. Розанова, Paryż 1982), w których z właściwym sobie temperamentem i błyskotliwością przełamywał stereotypy myślowe i mity obecne w licznych pracach historycznoliterackich. 

            Znacznie spokojniejsza reakcja towarzyszyła innym publikacjom składającym się na jego dorobek: Rozproszone myśli (inny pol. tytuł: Myśli niespodziewane / Мысли врасплох, Monachium 1972), Głos z chóru (Голос из хора, Londyn 1973) oraz Dobranoc (Спокойной ночи, Paryż 1984) - tekst „[...] łączący elementy beletrystyki, eseju i autobiografii, realność jest tu poddana swobodnej grze fantazji, nabierając nadrealnych i groteskowych form, a w wielu, zwłaszcza obozowych, scenach dokonuje się synteza koszmarów rzeczywistości z koszmarnymi snami” (Andrzej Drawicz).  

            Natomiast na dalszym planie, w cieniu znalazły się budzące swego czasu tyle emocji opowiadania. To wprawdzie dzięki nim usłyszano przed sześćdziesięciu laty o Siniawskim, ale dzisiejszą ich wartość wyznacza lakoniczna notka encykopedyczna, w której mowa jest o tym, iż „[...] łączą elementy socjologicznej fantastyki, ostrej satyry, hiperbolizującej groteski; bliskie tradycji N. Gogola, M. Sałtykowa-Szczedrina, M. Bułhakowa, nie wykraczają jednak poza literacką wtórność. Stąd rozgłos jaki je otoczył, podsycany elementami tajemnicy i późniejszego skandalu sądowego, miał charakter krótkotrwały [...]”[94]. Ostatnio podobna opinia pojawiła się w artykule Agnieszki Papieskiej i Andrzeja Stanisława Kowalczyka: „[…] Siniawski i Daniel byli pisarzami drugorzędnymi, co od początku było jasne np. dla Aleksandra Wata czy Jerzego Stempowskiego. Zdobyli rozgłos tylko dzięki okolicznościom, jako kontestatorzy, a następnie i ofiary systemu totalitarnego”[95].  

Natalia Gorbaniewska (1936-2013)

REPUBLIKA FEDERALNA NIEMIEC

Aleksandr Zinowjew (1922-2006) – Logik, socjolog i filozof, który spopularyzował określenie „Homo sovieticus” (Гомо советикус, гомосос).

W artykule opublikowanym kilka dni po jego śmierci i utrzymanym ze zrozumiałych powodów w klimacie tekstu „ku czci” Dmitrij Trawin pisał między innymi: „Семнадцатилетний Александр Зиновьев готовил покушениена Сталина. Во время праздничной демонстрации 7 ноября 1939 г. он собирался бросить гранату на трибуну Мавзолея да еще выстрелить в вождя из пистолета”[96], „Александр Александрович иронизировал над брежневским застоем и над горбачевской перестройкой, над тупыми партократами и над слишком быстро трансформировавшимися прорабами «катастройки». Он иронизировал над всем, что было свято другим, поскольку сам не мог найти для себя ничего святого. Зиновьев решил стать самому себе Сталиным и самому себе государством. Он оказался абсолютным нонконформистом, принципиально не желающим приспособиться ни к одной системе”[97], „Эти судьбы в условиях господства марксистской догмы были печальны. Тем не менее, к началу 60-х гг. Зиновьев стал доктором наук и имел уже книгу, которую вскоре перевели на несколько иностранных языков. Ему удалось возглавить престижную кафедру логики в Московском университете, а также стать членом редколлегии главного философского журнала страны «Вопросы философии». По меркам советской науки, это был явный успех. Одним словом, нонконформист удачно вписался в конформистскую среду. И при всем при том не производил впечатления успешного советского обществоведа. Был момент, когда Зиновьев хотел покончить с собой, но нашел спасение в водке”[98], „И вдруг все изменилось. В начале пятого десятка своих лет Зиновьев стал другим человеком. Бросил пить, занялся спортом, сохранил свое Я. Но в то же время расстался со всякими рудиментами идеалов, превратившись в едкого, язвительного скептика, высмеивающего все, попадающееся на пути, и не ждущего от жизни никаких позитивных перемен”[99]. 

„Mój” Zinowjew przez kilkadziesiąt lat (1954-1977) pracował w Akademii Nauk ZSRS i na Uniwersytecie Moskiewskim, gdzie sprawnie pokonywał kolejne szczeble kariery naukowej, a jego publikacje cieszyły się uznaniem także za granicą (np. Państwowe Wydawnictwo Naukowe wydało w 1976 roku Logikę nauki w tłumaczeniu Z. Simbierowicza). To wtedy, o czym mówił w wywiadzie udzielonym Jurijowi Danilinowi[100], znalazł receptę na życie godziwe i wypracował „kodeks zachowania”: w każdej sytuacji zachowaj godność osobistą, bądź niezależny, nie poniżaj się, nie podlizuj się, unikaj karierowiczów, intrygantów, donosicieli, oszczerców, tchórzy i innych „złych ludzi”, w miarę możliwości radź sobie sam, dochowuj danej obietnicy, nie oszukuj, nie pozwól się zgwałcić i nie gwałć innych, nie bierz udziału w akcjach zbiorowych, nie poddawaj się nastrojom tłumu, działaj sam, ignoruj ideologię, unikaj robienia kariery, nie dąż do dobrobytu („lepiej nie mieć niż tracić”). Dzięki temu, jak twierdzi, funkcjonował w rzeczywistości breżniewowskiej zachowując pełną niezależność do czasu, dopóki nie przeszkodzili mu w tym zawistni koledzy, zawistni o jego prace wydawane na Zachodzie, zawistni o tworzoną przez niego szkołę skupiającą młodych logików. Ograniczenia w działalności naukowej sprawiły, że zajął się pisaniem Przepastnych wyżyn (w innym polskim przekładzie: Denne wyżyny / Зияющие высоты), utworu, którego ukazanie się w Lozannie w 1976 roku w sposób istotny zaważyło na dalszych losach autora: wykluczenie z partii, zwolnienie z pracy, odebranie stopni naukowych, emigracja.

            W sierpniu 1978 roku Aleksandr Zinowjew już pozbawiony sowieckiego obywatelstwa (odzyska je – wciąż sowieckie - 1 lipca 1990 roku) opuścił kraj i zamieszkał w Monachium, gdzie - jak pisze Lucjan Suchanek - „przez pewien czas wykładał na tamtejszym uniwersytecie”. Jednak sowiecki uczony nie odnalazł się w nowych, obcych mu realiach życia akademickiego. Dydaktyka była więc tylko epizodem w jego emigracyjnym życiu. Odnalazł się natomiast jako homo scribent. 

Jeden z pierwszych monachijskich tekstów  - artykuł O skorupce jajka i o tym, że Zachód jest skazany – pochodzi z roku 1979 i antycypuje późniejsze publikacje: „Вспоминается мне одна из многочисленных встреч считателями. Собравшиеся все были люди образованные. Были студенты, аспиранты, инженеры, профессора. «Как советский человек...», — начал я отвечать на один из вопросов. «Как бывший советский человек», — поправил меня один из присутствовавших. «Бывших советских людей не бывает, — сказал я. — Советский человек остается таковым, если даже он добровольно эмигрирует, насильно изгоняется из страны, занимается антисоветской naдеятельностью»”[101].

Światowy rozgłos przyniosły Zinowjewowi teksty nawiązujące do poetyki Przepastnych wyżyn, które on sam nazywa wprawdzie „powieściami socjologicznymi”, ale są to raczej - utrzymane w konwencji dziewiętnastowiecznej satyry społecznej - rozpisane na głosy tomy esejów (np. Świetlana przyszłość / Светлое будущее, Lozanna 1978; W przedsionku raju / В преддверии рая, Lozanna 1979; Żółty dom / Желтый дом, Lozanna 1980). Jednak nazwisko tego twórcy jest powszechnie kojarzone przede wszystkim z Homo sovieticus (Гомо советикус, Lozanna 1982, nawiasem mówiąc, potoczne określenie homo sovieticusa: гомосос), fundamentalnym - mimo całej swojej kontrowersyjności - studium socjologicznym społeczeństwa sowieckiego. „Jest to książka - czytamy w Przedmowie autora - o człowieku radzieckim jako o nowym typie człowieka, o homo sovieticus, albo, krócej mówiąc, o homososie. Mój stosunek do tej istoty jest ambiwalentny: kocham go i jednocześnie nienawidzę, szanuję i jednocześnie pogardzam, zachwyca mnie i jednocześnie przeraża. Sam jestem homososem. Dlatego będę okrutny i bezlitosny w jego opisie. Osądzajcie nas, albowiem wy sami będziecie oceniani przez nas”. 

            Wczesny Zinowjew - traktowany w Europie Zachodniej jako dysydent - zaproponował prowokacyjną, dla wychowanych na pracach o demonicznym „imperium zła” graniczącą zapewne z bluźnierstwem, naukę gry w trywializowanie. Wielkie Metafizyczne Zło podzielone na dwieście milionów homososów staje ledwie zauważalnym małym złem, Wielkie Idee i Mity ulegają desakralizacji i demitologizacji (por. w Homo sovieticus zabiegi deprecjonujące zjawisko emigracji: „Gdyby w Związku  była bodaj w dziesiątej części taka obsługa, jak tutaj, za nic bym nie wyjechał. Wie pan, co było najważniejsze w mojej decyzji o emigracji? Marzenie, żeby chociaż raz posiedzieć właśnie w takiej kawiarni i zostać obsłużonym na takim właśnie poziomie”; znalazł się tam też spragniony taniej popularności autor koniunkturalnych powieści obrachunkowych oraz paru „pasożytów”, „schyziów”, „emerytów” i „agentów KGB”, którzy „[...] boją się nie tyle pogorszenia w kraju, co poprawy sytuacji. I to jest zrozumiałe: jeśli następuje poprawa, emigracja traci sens”).

W 1984 roku udzielił on głośnego wywiadu George’owi Urbanowi (Portrait of a Dissenter as a Soviet Man, „Encounter”, nr 4; Portret dysydenta jako człowieka sowieckiego), w którym podjął próbę wykreowania swego nowego wizerunku. Już nie socjologa - ironisty i satyryka, lecz logika, mentora z uprawnieniami proroka; już nie uczonego, lecz - jak w marnej powieści gotyckiej - demiurga. Obok przenikliwych obserwacji socjologicznych, obok opinii nie budzących poważniejszych wątpliwości (np. „Weźmy zachodnią interpretację radzieckiego społeczeństwa opartą bezpośrednio na twierdzeniu Sołżenicyna, że Rosjanie nie identyfikują się z partią i rządem i chcą obalić system. To jest po prostu niezgodne z prawdą”) znalazły się w wywiadzie megalomańskie opinie wywołujące odruchy zażenowania.: „Przez trzydzieści lat zajmowałem się badaniem społeczeństwa radzieckiego, opracowując swą własną metodę i logikę, by te badania miały sens. Zapewne jestem jedynym człowiekiem na świecie, który - by zrozumieć społeczeństwo radzieckie - rozwinął swoją własną teorię socjologiczną”. Zinowjew nie zdradził wprawdzie żadnych szczegółów, ale wyznał, że opracowana przez niego metoda najlepiej się sprawdza na przykładzie dwustumilionowego społeczeństwa komunistycznego. Dlatego też przewidział (podobno) interwencję sowiecką w Afganistanie, zaręczył „[...] z matematyczną pewnością, że Chiny nie mogą stać się efektywnym mocarstwem światowym właśnie dlatego, że są państwem zbyt licznym. Społeczeństwem złożonym z miliarda ludzi trudno i nieporęcznie jest kierować”, stanowczo wykluczył możliwość rozpadu ZSRS, ponieważ „poza odosobnionym przypadkiem małych republik nadbałtyckich związanych kulturowo z Niemcami (zwłaszcza Łotwa i Estonia) nierosyjskie narody i narodowości wyciągają korzyści ze swojego związku z Rosją. [...]. Weźmy na przykład Azerbejdżan. Wielu z nich mieszka w Moskwie lub w Leningradzie, zajmuje uprzywilejowane stanowiska, zamieszkuje w luksusowych domach, posyła dzieci do uprzywilejowanych szkół i tak dalej. Żyją z ziemi rosyjskiej. Dla nich Rosja jest kolonią. [...] Jedną z charakterystycznych cech Rewolucji Październikowej było skolonizowanie Rosji i narodu rosyjskiego” i, co najważniejsze, wyraził przekonanie, że „[...] system komunistyczny ma przed sobą przyszłość. Więcej, że obejmie całą ludzkość”. Strasznym latom siedemdziesiątym i osiemdziesiątym autor Homo sovieticus przeciwstawił - jak na „dziecko Rewolucji” przystało - słodkie lata trzydzieste. Chłopi uciekali wprawdzie wtedy do miast, ale ich exodus nie był wywołany głodem (jak twierdzą niektórzy historycy), lecz nieodpartym pragnieniem włączenia się do „[...] życia kolektywnego w ramach radzieckich instytucji” (biblioteki, kina, nauka języków obcych, interesujące kontakty towarzyskie). Stalin przeprowadził wprawdzie wtedy czystki w wojsku, ale bez nich „[...] Związek Radziecki poniósłby porażkę w wojnie z Hitlerem. Mój kraj ocaliło nowe i doskonalsze dowództwo Armii Czerwonej, złożone z przepojonych nowym duchem kompetentnych młodych oficerów”. 

            Właśnie postać ukrzyżowanego na gwieździe czerwonoarmisty, którego ciało przeszyła seria z automatu, umieszczono w 1995 roku na pretensjonalnej obwolucie Smuty - jednej z ostatnich książek Zinowjewa. Złożyły się na nią dwie powieści: pochodząca z końca lat osiemdziesiątych Katastrojka (Катастройка, 1988) i ukończona już po sierpniowym puczu (1991) Pokusa (Искушение). Ogarnięty patologiczną wręcz niechęcią do reform Gorbaczowa (psychiatra określiłby to zapewne mianem gorbofobii) - Pieriestrojkę nazywa katastrojką - w wywiadzie udzielonym czasopismu „Rodina” (1990) Zinowjew stwierdził: „To, co nazywane jest Pieriestrojką, nie jest wyzdrowieniem i postępem, to choroba. Pieriestrojka jest kryzysem, który przejawia się w tym, że system władzy stracił kontrolę nad społeczeństwem, a władza najwyższa straciła kontrolę nad systemem władzy” (cyt. za L. Suchankiem). Opłakuje przeszłość, nawet tę wcześniej wykpioną, breżniewowską, bo wtedy przecież „[...] poziom życia podniósł się tak, jak o tym nawet nikt nie marzył przed i po wojnie. W każdej rodzinie pojawiła się lodówka i telewizor. Wielu nabyło motory i samochody, zbudowało dacze. Zaczęto się lepiej ubierać” (Katastrojka). Zinowjew - a wraz z nim jego bohaterowie, a wraz z nimi miliony Rosjan - nie ma wątpliwości, że Pieriestrojka, która została „narzucona nam z zewnątrz” (Pokusa) uczy jedynie „opluwania przeszłości”, „oczerniania wszystkiego, co zostało dokonane po rewolucji”. Powrót do normalności, po okresie Gorbaczowowskiej smuty, nastąpił tylko na kilka dni, kiedy prawdziwi Rosjanie podjęli próbę obalenia znienawidzonego przez naród tyrana i jego żony: „Życie zaczęło się normalizować dosłownie w oczach. Podwinęli ogony bandyci i chuligani. Przyczaili się prywaciarze, monarchiści, anarchiści i nawet demokraci. Skryły się prostytutki i homoseksualiści [...]. Spekulanci na bazarach obniżyli ceny. Bez żadnych zakazów z góry przestały się ukazywać niezliczone gazety i czasopisma zajmujące się propagandą antyradziecką i antykomunistyczną”.

            Zinowjew z przełomu lat osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych już nie musi mnie przekonywać o swojej przynależności do rodziny homo sovieticus. Wierzę w każdą jego deklarację i może dlatego coraz wyraźniej dostrzegam pieczołowicie ukrywane kompleksy outsidera. „Mam sporo żywności, - mówił George’owi Urbanowi - porządne mieszkanie, trzy garnitury i niech mi pan wierzy, oddałbym to wszystko, a nawet więcej za możność włączenia się ponownie do radzieckiego kolektywu. [...]. Życie radzieckie jest przesycone poczuciem wspólnego celu i to daje mu trwałą orientację i nową bogatą świadomość. Można czuć wówczas, że pomimo porażek dokądś się zmierza. Nikt na Zachodzie nie jest w stanie odczuwać niczego podobnego. [...]. Jestem rybą wyciągniętą z wody i to samo dotyczy wszystkich wygnańców radzieckich, nawet tych najbardziej rozgoryczonych. Bez względu na to, czy żyją w Paryżu, czy w Londynie, niosą system radziecki w sobie”.

            Kilkakrotnie pytany, czy zamierza wrócić do kraju, odpowiadał najczęściej, że tak i że chętnie podjąłby pracę na Uniwersytecie Moskiewskim. Jednak ostateczną decyzję podjął dopiero w połowie 1999 roku. Na łamach „Le Monde” oświadczył: „Przed totalną amerykanizacją chronił Europę Zachodnią ZSRS”, „Mój pobyt na Zachodzie stracił sens. Nie tyle więc wyjeżdżam do Rosji, co opuszczam Zachód”, „Uważam, że obecny system Zachód narzucił Rosji, bo chce ją doprowadzić do żałosnego, marnego stanu za pomocą ohydnej kultury, ideologii, systemu. Sformułowano nawet konkretne zadanie, w jaki sposób osiągnąć zmniejszenie ludności Rosji do 50 mln. ludzi”. 

2 lipca 1999 roku PAP poinformował: „Po ponad 20 latach spędzonych na emigracji wrócił w środę [30 czerwca - T. K.] do Rosji dawny dysydent, pisarz i logik Aleksander Zinowjew. Zinowjew zamieszka w Moskwie i już otrzymał mnóstwo propozycji wykładów”.

Jego ostatnia książka Tragedia rosyjska. Zniszczenie utopii (Русская трагедия. Гибель утопии, 2002), to płacz po utraconym sowieckim raju. W notce wydawniczej możemy przeczytać: „В книге рассматривается один из самых трагических периодов новейшей отечественной истории, когда «поголовное предательство правящего партийного аппарата» привело к ликвидации великой страны - Советкого Союза, а по сути - целой цивилизации. Автор и его герои пытаются понять, почему «светлое будущее» обернулось мраком настоящего; как, начиная с 1985 года, происходит растянувшаяся во времени гибель России и русского народа”[102].

Zinowjew zmarł w 2006 roku jako apologeta komunizmu i Stalina.

Fridrich  Gorensztejn (1932-2002) - Prozaik, scenarzysta (m.in. oparty na motywach powieści Lema Solaris / Солярис Andrieja Tarkowskiego, Niewolnica miłości / Раба любви Nikity Michałkowa). Zadebiutował na łamach „Junosti” opowiadaniem Dom z wieżyczką (Дом с башенкой, 1964). Inne jego utwory już nie mogły ukazać się drukiem w kraju (np. mikropowieść Zima 53-go roku / Зима 53-го года, 1965, publ. „Kontinient” 1978; Lesedramy czyli dramaty niesceniczne: Spory o Dostojewskim  / Споры о Достоевском, 1973 i Berdyczów / Бердичев, 1975; powieści Odkupienie / Искупление, 1967; Psalm / Псалом, 1975 i Miejsce / Место, 1976). Po ukazaniu się w drugoobiegowym almanachu „Metropol” (1979) opowieści Schody (Ступени), Gorensztejn w 1980 roku został zmuszony do emigracji (początkowo Wiedeń, następnie - i była to już stacja końcowa - Berlin Zachodni / Berlin). Z tego okresu pochodzą m.in. mikropowieści Ulica Czerwonych Zórz (Улица Красных Зорь, 1985) i Ostatnie lato nad Wołgą(Последнее лето на Волге, 1988) oraz dramat o Piotrze I Dzieciobójca (Детоубийца, 1985).

Władimir Wojnowicz (1932-2018) – Mniej znaną powieść Wojnowicza Portret na tle mitu (Портрет на фонемифа, 2002) zrecenzował z mieszanymi uczuciami Samuił Łurje: „О ней больше говорят, чем пишут. Боязно. […]. Как видим, впервые Владимир Войнович старается писать не смешно. Разве что позволяет себе непочтительную иронию - в очень умеренных дозах. А юмору - восхитительному своему юмору - велит молчать, и тот, обидевшись, не вмешивается. Даже и на тех страницах, где Владимир Войнович уверяет читателя и самого себя, будто пафос его книги - борьба с мифотворческим сознанием вообще и с культом личности А. И. Солженицына, в частности”[103]. 

IZRAEL

Moisiej Winokur (1944-2007) – Wyemigrował w 1973 roku. Tragiczne okoliczności śmierci pisarza, którego porównywano do Babla (np. opowiadanie Śnieg / Снег[104]). Jewgienij Łobkow o Moisieju Winokurze: „В некрологах, подписанных пресс-секретарем полиции, говорится: «В больнице «Зив» в Цфате скончался 63-летний житель Кацрина, госпитализированный неделю назад с тяжелыми ножевыми ранениями. 15 июля на пожилого человека напали неизвестные. Они его жестоко избили и перерезали ему горло». С этими неизвестными Винокур был хорошо знаком. […]. Родился в 1944 году в Комсомольске-на-Амуре. Первую половину жизни колесил по необъятным просторам СССР, вторую – по необъятным израильским просторам. Водитель бензовоза, «дальнобойщик» по Израилю, где от горы до залива зигзагом 500 км; тренер по боксу. Карьерный скачок – таскал ящики на базаре. Даже для абсорбентов 90-х не блеск. Воевал в Первую ливанскую. Узником Сиона, в отличие от других, стал в Израиле. […]. Биографам Винокура придется искать материалы не в литературно-художественных, а в полицейских и больничных архивах.

Винокур не был мастером композиции, образов, сюжета, интриги, морали... Его стихия – язык. Моисей Зямович делал в прозе невозможное. Он писал на смеси языков. […]. У Винокура южнорусская речь обильно уснащена идишскими, ивритскими и арабскими вкраплениями, с элементами зауми. Он называл этот язык – «руситом»”[105].

WIELKA BRYTANIA

Zinowij Zinik (właśc. Gluzberg, 1945) – od 1975 roku na emigracji. Mieszka w Londynie.

Władimir Bukowski (1942-2019) – Dla mnie to Homo erectus, albo człowiek z psychiatryka, to antysowiecki Robespierre i antysowiecki Danton w jednym. Rudolf G. Pichoja nazwał Bukowskiego „prawicowym radykałem”[106].Pisałem o nim obszernie wyżej w podrozdziale Dysydenci. (Tak między nami mówiąc, to bliższy mi amerykański alkoholik Charles od rosyjskiego katona Władimira).

USA

Aleksandr Sołżenicyn (1918-2008) – Prozaik (Jeden dzień Iwana Denisowicza / Один день ИванаДенисовича, 1962; Krąg pierwszy / В круге первом, 1968; Oddział chorych na raka / Раковый корпус, 1968; Archipelag Gułag / Архипелаг ГУЛАГ, 1973-1975; Czerwone koło / Красное колесо, 1971-1991), noblista (1970). Swój wizerunek zbudował na autokreacji mitu biograficznego, w którym miejsce „życia” zajął „żywot” skrywający Boży zamysł[107].

Jak wiadomo, każda mutacja ustroju totalitarnego (także „Wielka Zona Sowiecka”) – to jej przekleństwo i urok - narzucając społeczeństwu dwubiegunową, biało-czarną wizję świata (obowiązująca ideologia określa pożądany model zachowań oraz wyznacza granicę pomiędzy dobrem a złem, prawdą a fałszem, przyjaciółmi a wrogami), uwalnia jednocześnie jednostkę od konieczności dokonywania samodzielnych wyborów. „Wolność – jak pisał przy okazji swoich rozważań o Dostojewskim Ryszard Przybylski - oznacza mękę i rozpacz”, więc Wielki Inkwizytor, Duce, Fűhrer, Gensek zwalniają z myślenia i czynią życie znacznie prostszym. Zmieniają się jedynie mechanizmy tresury społecznej i narzędzia perswazji. Cel, chociaż różnie definiowany, pozostaje zawsze ten sam. W takiej przestrzeni polityczno-egzystencjalnej artyście towarzyszy odwieczne - rozciągające się między naiwnością a konformizmem – pragnienie służenia Wielkiej Sprawie. W pierwszych latach popaździernikowej Rosji pokusie kolaboracji z reżimem oparli się nieliczni spośród pozostałych w kraju pisarzy. Jednych rewolucja podnieciła (określenie Raymonda Arona), drudzy chętnie zgodzili się odegrać rolę „dworaków komunizmu” (jak nazwał ich Leopold Tyrmand) i byli wreszcie tacy, którzy początkowo przeżywali rozterki. Przez następnych kilkadziesiąt lat prawo do oficjalnego funkcjonowania w życiu literackim mieli najczęściej autorzy pogodzeni z rzeczywistością i dopiero Odwilż przypomniała o obecności wątpiących. Jeśli nie w System, to przynajmniej w niektóre jego hasła. 

W 1962 roku na daczy w Picundzie przeczytano Chruszczowowi Jeden dzień Iwana Denisowicza, którego autor w 1945 roku został aresztowany i skazany na 8 lat łagrów (trzy następne lata spędził na zesłaniu). Nikita Siergiejewicz podobno się wzruszył i zezwolił na publikację – na początek w 25 egzemplarzach dla członków Biura Politycznego, a po jakimś czasie na łamach „Nowego miru”. 17 grudnia czterdziestoczteroletni debiutant po łagrowych przejściach znalazł się w gronie 300 twórców wyróżnionych zaproszeniem na spotkanie w Komitecie Centralnym KPZS.

Korzystając ze stanu wzruszenia (zapewne silnego) pierwszego sekretarza miesięcznik redagowany przez Aleksandra Twardowskiego zdążył jeszcze wydrukować trzy inne opowiadania Sołżenicyna, ale nawet telenowelowe łzy nie płyną bez końca i oczekujące na publikację powieści (m. in.: Oddział chorych na raka, Krąg pierwszy) już nie mogły się ukazać w oficjalnym obiegu. Nie przewidziano jednak, iż pisarz wyda otwartą wojnę reżimowi i przełamie powszechne tabu milczenia. Delegaci na IV Zjazd Związku Pisarzy Sowieckich (maj 1967) mogli przeczytać jego list, w którym pojawiły się dawno publicznie nie wypowiadane słowa: „Liczni autorzy za życia byli w prasie i z trybun znieważani i spotwarzani i nie mieli żadnej możliwości odpowiedzenia, co więcej – byli [...] prześladowani. [...]. Związek Pisarzy nie tylko nie dawał szansy na odpowiedź i wyjaśnienie na łamach swoich wydawnictw, nie tylko nie występował w ich obronie – ale kierownictwo Związku niezmiennie znajdowało się na czele prześladowców. Nazwiska, które są chlubą naszej dwudziestowiecznej poezji znalazły się w spisie wykluczonych ze Związku lub nawet do niego nie przyjętych! Mało tego, kierownictwo Związku małodusznie porzucało w nieszczęściu tych, których prześladowanie kończyło się zesłaniem, łagrem i śmiercią”[108].

Władze stowarzyszenia literatów zareagowały rutynowo. Początkowo panowało przekonane, że raz jeszcze sprawdzi się Pasternakowski scenariusz, że będzie to sprawa jak inne, że historia się powtórzy, że wywołana nagonka zakończy się pisarskim aktem skruchy, że Sołżenicyn złoży samokrytykę, czyli że będzie tak jak zawsze. Tymczasem nie mająca szans na ukazanie się w kraju powieść Krąg pierwszy została przemycona przez Olgę Carlisle (wnuczkę znanego pisarza rosyjskiego Leonida Andriejewa) do USA. Okazało się, iż to, co pisarza w Rosji totalitarnej niepokoiło, napawało strachem czy wręcz przerażało – a więc samowolna publikacja za granicą (w tamizdacie), dla autora Kręgu... stanie się ważnym elementem gry prowadzonej z reżimem (Krąg pierwszy i Oddział chorych na raka ukazały się we Frankfurcie nad Menem w 1968 roku, natomiast Sierpień 1914 trzy lata później w Paryżu). Autor w przeciwieństwie do Siniawskiego czy Daniela nie ukrywał się pod pseudonimem. Zagraniczny rozgłos miał mu zapewnić i rzeczywiście zapewnił ochronę przed KGB (ale nie przed potencjalnym „nieszczęśliwym wypadkiem”; polisą na życie stała się dopiero późniejsza Nagroda Nobla). W listopadzie 1969 roku Sołżenicyna wykluczono więc ze Związku Pisarzy Sowieckich – za „aspołeczne zachowanie” i „wyraźne naruszenie podstawowego regulaminu statutu ZP ZSRS”[109]. W Rosji breżniewowskiej (jak wcześniej stalinowskiej czy chruszczowowskiej) było to równoznaczne z odejściem w niebyt, skazaniem na milczenie (w najlepszym razie pisaniem do szuflady), ponieważ funkcjonowanie pisarza poza organizacją było w zasadzie niemożliwe. Tam bowiem zapadały decyzje o skierowaniu książki do druku lub jej wznowieniu i o innych niezmiernie istotnych sprawach determinujących status materialny twórcy. Ale akt wykluczenia miał też swój wymiar psychospołeczny: oznaczał utratę prestiżu, podszyty strachem ostracyzm towarzyski i skazywał na życie w samotności, poza kolektywem. Na decyzję o usunięciu ze Związku Pisarzy Sowieckich autor Jednego dnia... reaguje wzmożoną aktywnością epistolograficzną. Pisze wciąż nowe listy-skargi, listy-protesty, listy-wyjaśnienia (m. in. do Michaiła Susłowa, Jurija Andropowa i Aleksieja Kosygina). 

W drugiej połowie lat sześćdziesiątych za sprawą Sołżenicyna została zatem złamana wieloletnia tradycja posługiwania się językiem hierofantów, pełnym podtekstów, niedomówień i aluzji. Pisarz ten, jak zauważył emigracyjny krytyk literacki Aleksiej Cwietkow (1947-2022), „stopniowo usuwany z literatury oficjalnej, coraz częściej wprowadzał do swych utworów «tekst otwarty», nie obliczony na grę w ciuciubabkę z cenzorem. W rezultacie wielu zasłużonym ezopom zakołysał się grunt pod nogami”[110]. W połowie lat siedemdziesiątych partia utraciła wiarę w możliwość reedukacji kłopotliwego kontestatora - w Paryżu rozpoczęto publikację monumentalnego Archipelagu Gułag. Dawniej ktoś taki zostałby rozstrzelany lub zesłany, teraz – w przededniu podpisania w Helsinkach Aktu Końcowego,zawierającego ustalenia Konferencji Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie – w cenie były gesty humanitarne. W 1974 roku Aleksandr Isajewicz został aresztowany i po kilku dniach deportowany do Niemiec Zachodnich. Stamtąd wkrótce przeniósł się do Szwajcarii i zamieszkał (tak jak Lenin) w Zurychu, a kilkanaście miesięcy później wybudował dom w okolicach amerykańskiego miasteczka Cavendish (stan Vermont). Tam spędził prawie dwadzieścia lat.

Pięćdziesięciosześcioletni banita, jeszcze nie wiedział, że właśnie w tym znienawidzonym Związku Socjalistycznych Republik Sowieckich – gdzie jego udziałem stało się wiele traumatycznych doświadczeń (małżeństwo ze zdradzającą go z ludźmi z Łubianki Natalią Rieszetowską, pobyt na froncie, aresztowanie, szaraszka, łagry, zesłanie, represje towarzyszące współtworzeniu kultury niezależnej, poczucie osamotnienia na drodze prowadzącej do uniezależnienia się od reżimu, rola czarnego charakteru w topornie wyreżyserowanych spektaklach teatru nienawiści), gdzie za literackie obrachunki z zekowsko-gułagowską przeszłością poznał wszystkie smaki popularności oficjalno-sowieckiej (był o krok od otrzymania Nagrody Leninowskiej w roku 1964) i samizdatowo-tamizdatowej (uwieńczonej Nagrodą Nobla, 1970) – przeżył najlepsze lata swego życia.

Z całą pewnością Sołżenicyn był w latach siedemdziesiątych najbardziej znanym współczesnym pisarzem rosyjskim w Europie Zachodniej oraz w Stanach Zjednoczonych i to jego nazwisko (a nie Herlinga-Grudzińskiego czy Szałamowa) powszechnie kojarzono z tematyką łagrową. Początek pobytu na wygnaniu zbiegł się w czasie z publikacją na łamach „The Sunday Times” (3 marca 1974) napisanego w sierpniu, a wysłanego 5 września 1973 roku i pozostawionego oczywiście bez odpowiedzi Listu do przywódców Związku Sowieckiego (Письмо вождямСоветского Союза). Odwołując się - raczej nieświadomie - do osiemnastowiecznej, oświeceniowej tradycji epistolograficznej (np. Voltaire i Diderot prowadzący korespondencję z Katarzyną II), autor Archipelagu... przedstawił w swoim memoriale „[...] sposób, który pozwoli uniknąć głównych niebezpieczeństw grożących naszemu krajowi w najbliższych 10-30 latach. Owe niebezpieczeństwa to wojna z Chinami, a także śmierć wraz z cywilizacją zachodnią na ciasnej, cuchnącej, zapaskudzonej Ziemi” (List do przywódców). Pisarz radził więc odrzucić ideologię komunistyczną, „poszukiwać własnej drogi” (cywilizacja zachodnia znalazła się bowiem w ślepym zaułku) i kontynuować po latach - rozpoczęte przez Piotra Stołypina (w latach 1906-1911 premiera i ministra spraw wewnętrznych), guru ekonomicznego pisarza – parcie na Północ (takie „Go Nord!”), czyli „[...] skoncentrować się na zagospodarowaniu (na zasadach stabilnej, niezorientowanej wzrostowo gospodarki) rosyjskiego Północnego Wschodu – europejskiej północno-wschodniej części Rosji, azjatyckiej Północy i głównego masywu Syberii”. 

Niemal równocześnie z Listem... ukazały się dwa inne napisane jeszcze w kraju teksty (eseje?, moralitety?): Żyj bez kłamstwa (Жить не по лжи!, 1974) oraz Skrucha i samoograniczenie jako kategorie życia narodowego(Раскаяние и самоограничение как категории национальной жизни, 1974). W tym ostatnim - zamieszczonym w tomie Spod grud (Из-под глыб), który ukazał się równocześnie w Moskwie (oczywiście w samizdacie) i w Paryżu – Sołżenicyn polemizował z Andriejem Sacharowem i, szerzej, z wciąż na szczęście obecnym w rosyjskiej myśli społecznej nurtem okcydentalistycznym. To wtedy, w pierwszej połowie lat siedemdziesiątych, pod znacznym wpływem dziewiętnastowiecznej tradycji słowiano- i rusofilskiej ukształtował się ostatecznie światopogląd autora Archipelagu...

Sołżenicyn, duchowy spadkobierca Dostojewskiego, zrozumiał – i była to iluminacja, która w Rosji postromantycznej stała się udziałem wielu innych twórców – że jest kimś więcej niż pisarzem. Został więc Misjonarzem niosącym ludzkości nowy ład moralno-ekonomiczny, Nauczycielem Narodu znającym odpowiedzi na wszystkie pytania i rozwiewającym wszystkie wątpliwości, Guru (czy może zgodnie z tradycją prawosławną: Starcem) uczącym sztuki życia, niepodważalnym autorytetem moralnym dla zdeprawowanej przez komunistów Rosji i zbrukanej przez liberałów cywilizacji zachodniej, Prorokiem głoszącym zapomniane prawdy w zapomnianym języku (odnowę moralną powiązał z sanacją semantyczną i dlatego przez wiele lat jego podstawową lekturą był dziewiętnastowieczny słownik języka rosyjskiego Władimira Dala). 

Autor Jednego dnia..., podobnie jak jego mistrz, nigdy nie ukrywał swoich antyinteligenckich fobii i obsesji (współczesną Rosję zamieszkuje jedynie pseudointeligencja, obrazowanszczina, „wykształceńcy” albo – według Dorna – „wykształciuchy”) i nigdy oczywiście nie myślał o dobrowolnym opuszczeniu ojczyzny. Nie krył więc podziwu dla twórców (m. in. Anny Achmatowej), którzy oparli się pokusie wyjazdu – nawet w najtrudniejszych dla siebie chwilach – z kraju i nie chciał zrozumieć tych, którzy w latach siedemdziesiątych-osiemdziesiątych (często przecież zastraszani i szantażowani przez KGB) znaleźli się na obczyźnie. „Żądanie od pisarza żyjącego w Związku Sowieckim – replikował mu Andriej Siniawski - aby koniecznie mieszał się do polityki i występował otwarcie przeciw państwu, jest poza wszystkim innym nieetyczne. Równa się to zmuszaniu człowieka do pójścia do więzienia lub do emigracji. Nie można ani zabraniać emigracji, ani żądać, aby wszyscy prawdziwi i uczciwi pisarze wyjechali z Rosji. Takie poglądy nie wróżą literaturze niczego dobrego”[111].

Niezrażony Sołżenicyn – nie było w nim pokory poszukującego intelektualisty, gdyż jak wszyscy doktrynerzy był przekonany o własnej nieomylności - coraz lepiej się czuł w roli sędziego i lustratora literatury rosyjskiej. Już nie tylko tej oficjalnej, „sowieckiej”, ale również drugoobiegowej czy emigracyjnej. 

Nie znalazł oczywiście wspólnego języka z Warłamem Szałamowem, pisarzem, który miał za sobą jeszcze bardziej traumatyczne doświadczenia obozowe. Autora znakomitych Opowiadań kołymskich zapytano kiedyś: „Jak żyć?” „W zgodzie z dekalogiem” – odpowiedział, ale po chwili dorzucił od siebie jedenaste przykazanie: „Nie nauczaj”. A ponieważ sam zdecydowanie odrzucał dydaktyzm i moralizatorstwo w sztuce, to nieunikniona więc była i, rzeczywiście, do niej doszło, polemika z autorem Archipelagu Gułag. Szałamow odkrył, że „Bóg zmarł” i Kołyma była dla niego piekłem (nie pierwszym, lecz dziewiątym jego kręgiem), niszczącym fizycznie i moralnie zeka[112]. Natomiast Sołżenicyn, jak wcześniej bohaterowie Dostojewskiego czy Lwa Tołstoja, na katordze odnalazł Boga i traktował lata spędzone w łagrach jako próbę charakteru, z której uwięziony – zwłaszcza ten pochodzący z ludu, jak chociażby Iwan Denisowicz – wychodzi nie tracąc człowieczeństwa. 

Na krytyczną reakcję najnowszej emigracji rosyjskiej Sołżenicyn był zapewne przygotowany i w znacznej mierze sam ją wywoływał, znacznie boleśniejsze i znacznie bardziej frustrujące było dla niego zderzenie z rzeczywistością nietotalitarną, ze społeczeństwem otwartym i jego demokratycznymi instytucjami („nie polubiliśmy się z zachodnimi mediami”, „posypały się na mnie wyzwiska zachodniej prasy”, „duże dzienniki nie drukowały samego przemówienia [...], lecz jedynie wyjątki, tak dobrane, żeby się ze mną rozprawić”, Wpadło...). Jak wielu przybyszów ze świata jednej prawdy czuł się źle w świecie wielu prawd, jak Aleksandr Zinowjew (autor powszechnie znanego studium Homo sovieticus) i jak tysiące anonimowych obywateli Związku Socjalistycznych Republik Sowieckich nie rozumiał mechanizmów funkcjonowania cywilizacji zachodniej. „Za granicą spotkaliśmy – pisał już w roku 1945 rosyjski historyk emigracyjny Gieorgij Fiedotow w artykule Rosja a wolność - wielu ludzi sowieckich – studentów, wojskowych, emigrantów nowej formacji. U nikogo prawie nie można było dostrzec potrzeby wolności, radości z oddychania nią. Większość niemal boleśnie odczuwała zachodnią wolność jako chaos i anarchię”[113].

Wielu z nich, z całą pewnością również Sołżenicyn, postrzegało świat znaków składających się na kod cywilizacji zachodniej jako nowy Babilon (nową Sodomy, nową Gomorę, ale nigdy nową Arkadię, nową Atlantydę). Tego świata noblista rosyjski nie mógł zaakceptować, ponieważ nieobecna w nim jest Wielka Idea, bez której została zachwiana jedynie słuszna hierarchia wartości i ponieważ zrobiono wszystko, by strywializować jego misję odnowy moralnej. Sołżenicyn pragnął uchodzić za „biblijnego proroka”, a dla mass mediów i opinii publicznej był kolejnym bohaterem ostatniej akcji, o którym zapomina się po chwili. Początkowo nie chciał zrozumieć, że piedestał w kulturze masowej jest – jak pokój – na godziny i niegdysiejszy posąg znów jest Każdym, Everymanem, Jedermannem. 

A jego Wojnowiczowski klon, Sim Simycz Karnawałow, udzielając wywiadu, dopowie: „Wasza wychwalana demokracja nam Rosjanom nie odpowiada. Sytuacja, w której każdy dureń ma prawo wypowiadać swoje sądy i wskazywać władzy, co należy lub nie należy robić, jest dla nas nie do przyjęcia. Nam potrzebny jest jeden władca, który cieszy się nieograniczonym autorytetem i dokładnie wie, dokąd zmierza i po co. [...]. Czasem [...] okoliczności historyczne tak się układają, że człowiek jest zmuszony do wzięcia na siebie misji, do jakiej powołał go Bóg. Jeśli nie znajdzie się na świecie drugi taki człowiek, wtedy on musi to przyjąć na swoje barki” (Moskwa 2042, tłum. H. Broniatowska).

Sołżenicyn był daleki od powszechnego entuzjazmu, ale też nie podzielał rozpaczy innego emigranta Zinowjewa, obawiającego się, że rozpad imperium sowieckiego oznacza katastrojkę, po której kraj już się nie podniesie. Optymizm autora Oddziału chorych na raka płynął z jego wiary w to, że Rosję można wskrzesić. Programowe pytanie Jak odbudować Rosję? (Как нам обустроить Россию?, 1990) było dla niego oczywiście pytaniem retorycznym, ponieważ dobrze znał jedynie słuszną odpowiedź: utworzyć Związek Rosyjski (czy raczej Wschodniosłowiański, bo tworzyłyby go Rosja, Ukraina, Białoruś i „rosyjska” część Kazachstanu), w którym ważną rolę odgrywałby – to istotny element społecznej utopii tego twórcy - samorząd lokalny funkcjonujący w ramach dziewiętnastowiecznych struktur (np. pojawiłyby się ziemstwa).

Zgadzam się z opinią Michaiła Zołotonosowa: „Когда в ноябре 1962 г. в «Новом мире» появилась повесть Александра Исаевича Солженицына Один день Ивана Денисовича, сразу возникли и навсегда закрепились два заблуждения, но заблуждения знаменательные. Первое: что эта повесть была вызвана решениями XX съезда и разоблачением «культа», являясь литературной иллюстрацией к докладу Хрущева. Второе: что Солженицын — первый, кто литературно проиллюстрировал сталинский террор, сохранив, тем не менее, веру в святость и правильность «ленинского пути». […]. 

На самом деле все было не так, и знай Твардовский, а особенно органы идеологического контроля, с каким махровым антисоветчиком имеют дело, никакой публикации в журнале не было бы. Повесть восприняли как часть литературы, вызванной к жизни решениями партии, в то время как она была малой и весьма слабой частью совсем другого мощного потока, хлеставшего еще с 1920-х гг., — антисоветской литературы, разоблачавшей не некие «отклонения», а рубившей под корень весь «заглотный коммунизм». […].

Он родился 11 декабря 1918 г. в Кисловодске, учился на физико-математическом факультете Ростовского университета (1936-1941), в 1939 г. поступил на заочное отделение МИФЛИ (Московский институт философии и литературы). В начале войны он оказывается на артиллерийских курсах в Костроме, с конца 1942 г. по январь 1945 г. — в действующей армии. У капитана Солженицына два ордена, на фронте он пишет рассказы, а главное, начинает делать то, что советскому человеку противопоказано: задумывается о логике советской истории. И, естественно, сразу приходит к смелой мысли: Сталин отошел от «ленинских заветов». 

Это эпохальное открытие Солженицын простодушно излагает в письмах к другу Н. Виткевичу, воевавшему на другом фронте. Видимо, радости СМЕРШевцев не было границ: сразу сочинена «антисоветская агитация и попытка создания антисоветской организации», а капитан разжалован и 9 февраля 1945 года приговорен к восьми годам ИТЛ. 

Содержался в лагерях и под Москвой, и в Москве, около года провел в научно-исследовательском отделе НКВД в Рыбинске, оттуда был переведен в спецтюрьму №16 — в Марфинскую шарашку, описанную в романе В круге первом. Здесь он познакомился с известным германистом Львом Копелевым (в романе — Рубин), который был доцентом МИФЛИ, и инженером Дмитрием Паниным (в романе — Сологдин). Общение с ними привело к возникновению у Солженицына нового мировоззрения. К тому же в Марфино была неплохая библиотека, можно было получать книги из Ленинки… 

В 1950 г. зека Солженицына переводят в лагерь в Экибастуз. Здесь он литейщик и каменщик, здесь же начал писать стихи. В 1953 г. его отправили на вечное ссыльнопоселение в аул Кок-Терек Джамбулской области. «Вечность» по прихоти истории длилась три года: в 1956 г. Солженицына реабилитировали и назначили на должность учителя в сельскую школу в дер. Мильцево Курловского района Владимирской обл., где он снимал комнату у крестьянки Матрены Васильевны Захаровой (затем описанной в великолепном рассказе Матренин двор, первое название — Не стоит село без праведника). 

В 1957 г. состоялся переезд в Рязань. Солженицын, работая в школе учителем математики, продолжал писать В круге первом (начат в 1955 г.). Это уже вполне зрелый антисоветский и антиленинский идеологический роман. В 1958 г. задуман Архипелаг ГУЛАГ, в 1959-м написан Иван Денисович, в котором отражены впечатления от Экибастузского лагеря. В 1961 г. Солженицын, смягчив, передал его в «Новый мир». […]. 

А дальше путь Солженицына и «ленинский курс», которым всегда, что бы ни творилось, шла страна, решительно разошлись. Курс, поколебавшись, начал возвращаться к своей ленинской норме — подавлению инакомыслия и идеологической монополии, в том числе и в части разоблачений сталинизма («Хватит! Партия уже сказала свое слово!»). А Солженицын не остановился по воле партии, не замолк, а продолжил самостоятельное движение, решив в одиночку бороться с Системой. В самиздате ходит не опубликованный в «Новом мире» роман В круге первом, в 1963-1967 гг. создан Раковый корпус, идет работа над Архипелагом ГУЛАГ, завершенная в 1968 г. В биографиях отмечено, что в 1967-1969 гг. вокруг Солженицына «сгущалась атмосфера враждебности». Естественно, его ненавидели органы — от партийно-идеологических до госбезопасности, но ненавидела и литературная среда. Причем Солженицын сам все время провоцирует этих людей, привыкших жить по лжи. 16 мая 1967 г. он обратился с письмом к делегатам IV съезда писателей СССР, предлагая добиться отмены цензуры. Письмо поддержали 100 человек, но на съезде текст послания оглашен не был.

Поначалу рязанского писателя Солженицына в течение года-полутора увещевают, пытаясь вернуть в лоно конформизма, напоминают, что, вступив в Союз писателей, он добровольно признал «основные принципы, которыми руководствуется советская литература, которые записаны в Уставе Союза писателей СССР». 
Но на путь исправления Солженицын не встал, от «антисоветских тенденций» не отказался, а его имя по-прежнему использует в клеветнических целях разнузданная буржуазная пропаганда. Поэтому осенью 1969 г. по команде из Москвы Рязанская писательская организация исключила Солженицына из Союза писателей СССР. Чтобы его не осудили за тунеядство, М. Ростропович взял Солженицына на работу в качестве дворника на дачу, а в 1970 г. советскому дворнику присуждают Нобелевскую премию.

В 1971 г. в Париже выходит Август 1914, а с конца 1973 г. печатается Архипелаг ГУЛАГ. Власти в Москве обалдели от злости. 14 января 1974 г. в «Правде» появляется установочная статья Путь предательства. После этого политбюро приняло решение, и 13 февраля 1974 г., ровно через месяц после статьи в «Правде», Солженицына арестовали и, лишив советского гражданства, «выдворили за пределы Советского Союза», в Германию. Пожив у Г. Белля, Солженицын отправился в Цюрих, а в октябре 1976 г. переехал в США: Cavendish, Vermont, 05142. USA.

В 1994 г. Солженицын вернулся в другую Россию. Причем вернулся пародийно-карнавально, напомнив про ту карикатуру на Солженицына, Сим Симыча Карнавалова, которую создал В. Войнович в Москве 2042 (1985)”[114]. 

Lew Łosiew (właśc. Lifszyc, 1937-2009) - Poeta, tłumacz, literaturoznawca, a przy okazji też syn znanego poety Władimira Lifszyca. Absolwent Leningradzkiego Instytutu Technologicznego (potocznie: техноложка). Od 1976 roku przebywał na emigracji w USA. Z polecenia Brodskiego został zatrudniony w „Ardisie”. Poza tym wykładał literaturę rosyjską i pozostawił po sobie liczne publikacje poświęcone twórczości swego dobrodzieja noblisty. Łosiew zaczynał jako autor wierszy i sztuk dla dzieci (debiutancki tomik Зоосад, Ленинград 1963). Jego liryka pojawiała się w czasopismach: „Эхо”, „Часть речи”, „Континент”, „22”, „Третья волна”, „Синтаксис”, „Стрелец”. Tomikipoezji: Чудесный десант (Нью-Йорк 1985), Тайный советник (1987), Новые сведения о Карле и Кларе (Санкт-Петербург 1996), Послесловие (Санкт-Петербург 1998), Стихотворения из четырех книг (Санкт-Петербург 1999), Sisyphus redux (Санкт-Петербург 2000), Собранное. Стихи. Проза (Екатеринбург 2000).

            Jefim Etkind (1918-1999).

            Konstantin Kuźminski (1940-2015) – „Он - хейзинговски истинный homo ludens”[115]. 

Dwie złote myśli Kużminskiego: „Да и поэзия сейчас никому на хуй не нужна (кроме самих графоманствующих) - это в наши весёлые годы (50-е-70-е) поэты котировались как звёзды рока: девушки поили, кормили, давали (и делали минет), перепечатывали рукописи...”, „Писать-то научились (почти все уже), только - ЗАЧЕМ?”

Kuźmiński: „И в клетке я до него [Kulika – T.K.] сидел: работая с копытными в Лен. зоопарке в 70-м - повесил на клетку табличку: «Хомо советикус. Ест всё. Пьёт тоже» и улёгся, на сене, с бутылкой водки, закрывшись изнутри - за что и выгнали (на следующий день)...”

·      Ku pamięci!

Legendarna publikacja: Konstantin K. Kuźminski, Grigorij L. Kowalow Antologia najnowszej poezji rosyjskiej Nad Błękitną Laguną w pięciu tomach, Newtonville 1980-1986 (Константин К. Кузьминский, Григорий Л. Ковалев, Антология новейшей русской поэзии У Голубой лагуны в 5 томах, Ньютонвилл 1980-1986). Tomy 2-5 są podwójne, a więc ukazało się dziewięć bogato ilustrowanych wolumenów o objętości od 600 do 800 stron). W Błękitnej Lagunie znalazł przystań rosyjski underground poetycki lat pięćdziesiątych-osiemdziesiątych.

Grigorij Kowalow (1939-1999) znany był w Leningradzie / Petersburgu jako „ślepy Griszka” (wzrok stracił we wczesnym dzieciństwie). Jak głosi legenda, był obdarzony genialną pamięcią, która przechowywała usłyszane wiersze. Kowalow dyktował je później Kuźminskiemu przy tworzeniu antologii. Niestety, jeszcze później się okazało, - gdy już można było skonfrontować tekst z Laguny z rękopisem autora – że nie była to pamięć absolutna. 

Iosif Brodski (1940-1996) – Poeta (Wielka elegia dla Johna Donne’a / Большая элегия Джону Донну, 1963; Koniec pięknej epoki / Конец прекрасной эпохи, 1969), dramaturg  (Marmur / Мрамор, 1984) i eseista (W półtora pokoju / Полторы комнаты, 1985; Less Than One. Selected Essays, 1986, tytułowy tekst powstał w roku 1976[116]), noblista (1987). 

 

„Кошмар столетья — ядерный грибок,

но мы привыкли к топоту сапог,

привыкли к ограниченной еде,

годами лишь на хлебе и воде,

иного ничего не бравши в рот,

мы умудрялись продолжать свой род,

твердили генералов имена,

и модно хаки в наши времена;

всегда и терпеливы и скромны,

мы жили от войны и до войны,

от маленькой войны и до большой,

мы все в крови — в своей или чужой”.

(Шествие, 1961)

 

 

Na początek bardzo lakoniczne kalendarium Poety:            

1962 – 2 stycznia na melanżu u kompozytora Borisa Tiszczenki poznał Marinę (Mariannę) Basmanową. Została kobietą życia poety i jego dożywotnią muzą. 

1963 – Po raz pierwszy czyta Biblię[117].

1964 – 13 lutego został aresztowany, oskarżony o „pasożytniczy tryb życia” i skazany 13 marca na 5 lat przymusowych prac. 

1964 – 14 lutego atak serca w areszcie.

1965 – W marcu przyjechała do Norinskiej – wieś, w której karę zesłania odbywał Brodski – największa miłość Brodskiego Basmanowa i zaraz po niej jego najbliższy przyjaciel Dmitrij Bobyszew. Oboje „naj” opuścili Norinską już wspólnie[118].

1965 – 4 września Rada Najwyższa ZSRS podjęła decyzję o zakończeniu odbywania kary przez Brodskiego. Na zesłaniu spędził 18 miesięcy[119].

1966 – W czerwcu ówczesne bożyszcze tłumów Jewgienij Jewtuszenko zaprosił Brodskiego na wieczór poetycki w Uniwersytecie Moskiewskim (poza tym: Achmadulina i Okudżawa)[120].

1967 – 8 października Basmanowa urodziła syna, Andrieja Osipowicza Basmanowa. Przy okazji mam bardzo prozaiczne pytanie: czy Brodski płacił alimenty?

1968 – Na początku stycznia doszło do rozstania Brodskiego z Basmanową, zdradzającą go z Bobyszewem[121].

1971 – Wiosną Brodski uczestniczył w Odessie w zdjęciach próbnych do jakiegoś filmu wojennego[122].

1972 – 4 czerwca poeta odleciał z Leningradu do Wiednia. To był początek emigracji. Dzień wcześniej napisał list otwarty do Breżniewa. W Wiedniu czekał na Brodskiego Karl Proffer[123].

1972 – 6 czerwca Brodski z Profferem jadą do spędzającego lato w Austrii Audena[124].

1972 – 9 lipca przylot Brodskiego do USA[125].

1974 – Jesienią Brodski zawarł znajomość z Michaiłem Barysznikowem[126].

1976 – 13 grudnia miał rozległy zawał. Później były jeszcze trzy.

1977 – 11 października otrzymał obywatelstwo amerykańskie[127].

1978 – 5 grudnia przeszedł pierwszą operację na otwartym sercu[128].

1979 – Pod koniec roku swoje emigracyjne życie w USA rozpoczął Dmitrij Bobyszew. Początki – za sprawą Brodskiego – były trudne[129].

1980 – Prawdopodobnie wtedy Brodski był po raz pierwszy nominowany do Nobla. Nagrodę – przypominam – otrzymał Miłosz[130].

1983 – Śmierć matki. 

1984 – Śmierć ojca. W obu przypadkach władze nie wyraziły zgody na przyjazd syna do Leningradu i pożegnanie ze zmarłymi rodzicami. 

1985 – W grudniu kolejny raz był operowany (stenokardia). Mówiono o konieczności transplantacji.

1987 – 21 stycznia Brodski zrezygnował z członkostwa w Amerykańskiej Akademii Sztuk po decyzji o przyjęciu do niej Jewtuszenki[131].

1987 – 22 października Brodski podczas lunchu w Londynie z Johnem le Carré dowiedział się o otrzymaniu Nagrody Nobla[132].

1988 – Jesienią został współwłaścicielem (m. in. z Barysznikowem) restauracji „Russkij samowar” na 52 ulicy w Nowym Jorku[133].

1990 – 11 stycznia podczas wieczoru autorskiego w Paryżu poznał swoją przyszłą żonę, Marię Sozzani (ur. 1969)[134].

1990 – 1 września w Sztokholmie zawarł związek małżeński z Marią Sozzani[135].

1993 – Urodziny córki Anny.

1993 – 21-23 czerwca odbyła się uroczystość przyznania Brodskiemu doktoratu honoris causa Uniwersytetu Śląskiego[136]. (Do niedawna byłem przekonany, że to zasługa Andrzeja Drawicza i Piotra Fasta. Ostatnio okazało się, biedny Andrzeju i biedny Piotrze, że to nie Wy byliście najważniejsi).

1996 – W nocy z 27 na 28 stycznia Brodski zmarł w swoim gabinecie (nie później niż o drugiej w nocy). Żona odnalazła go o 9-tej. Leżał na podłodze, był ubrany, miał włożone okulary, uśmiechał się[137]. Według innej legendy okulary leżały na biurko, a jeszcze inna głosi – leżały rozbite obok ciała. Poeta miał od zawsze problemy z układem krążenia, prawdopodobnie odziedziczył je po ojcu. Przez jakiś czas Brodski (mowa tu o jego o amerykańskim życiu) jeździł na rowerze i pływał, ale jedno i drugie zarzucił. Alkohol spożywał poniżej średniej rosyjskiej, ale pił dużo mocnej kawy i dużo za dużo palił (znak rozpoznawczy: zawsze odrywał filtr): „сигарета – мой Дантес”. Nowojorski kardiolog leczący Brodskiego został poproszony przez Łosiewa o wymienienie najważniejszej przyczyny przedwczesnej śmierci noblisty z Leningradu. Lekarz nie miał najmniejszych wątpliwości: „Papierosy”. Powszechnie zwracano też uwagę na to, że u Brodskiego bardzo wcześnie rozpoczął się przyspieszony, patologiczny proces starzenia się. 

1997 – 21 czerwca prochy Brodskiego spoczęły na wyspie San Michele w jego ukochanej Wenecji[138]. Został pochowany na parceli cmentarza administrowanej przez ewangelików; w części katolickiej i prawosławnej nie wyrażono zgody na pogrzebanie ateisty. 

 

Brodski podobnie jak Mandelsztam i Pasternak miał żydowskie korzenie[139]. Dla autora Wielkiej elegii dla Johna Donne’a problem pochodzenia był nieistotny – nigdy nie praktykował, próg synagogi przekroczył raz, może kilka razy w życiu (wiedziony ciekawością, a nie potrzebą zaspokojenia głodu metafizycznego) i nie wyrażał zgody na wynajmowanie synagog na wieczory autorskie. Gdy zmarł, to nabożeństwo odprawiono w cerkwi, a w trumnie poeta leżał z „katolickim krzyżykiem w rękach”. Odczuwał nostalgię – jak zauważył Lew Łosiew[140] - za światem kultury środkowoeuropejskiej. 

Jako 16-latek nie dostał się do szkoły kształcącej marynarzy łodzi podwodnych (Второе Балтийскоеучилище). Wtedy ostatecznie zakończył na poziomie szkoły podstawowej proces edukacji i został pomocnikiem frezera w fabryce nr 671, którą wszyscy w Leningradzie nazywali po staremu „Arsienał”. Pracował tam pół roku, potem pojawiały się kolejne miejsca pracy (m. in. w kostnicy szpitalnej, w kotłowni jakiejś łaźni). 7 sierpnia 1961 roku Jewgienij Rejn przywiózł Brodskiego do Komarowa, do Anny Achmatowej. Kilka miesięcy później, 2 stycznia 1962 roku, w jego życiu zaistniała Marina (Marianna, ur. 1938) Basmanowa. To jej („M. Б”) dedykował swoje wiersze w latach 1962-1989. Achmatowa była nią zachwycona: jej urodą niewspieraną przez kosmetyki („Одна холоднаявода”), jej mądrością, jej delikatnością. Do ostatecznego zerwania (po bardzo burzliwym związku, w którym znaczącą rolę odegrał Dmitrij Bobyszew) doszło w 1968 roku, wkrótce po urodzeniu przez Marinę syna (Andrieja, ur. 1967). W latach 1972-1995 jeszcze okazjonalnie do siebie pisywali. 

 

Marina (Marianna) Basmanowa, LiveJournal, planetaryi, May 25, 2016, https://planetaryi.livejournal.com/119901.html?. Dostęp: 22.01.2026. Nie odnalazłem, niestety, informacji ani o autorze, ani o statusie tej fotografii. 

 

Gdy wiosną 1963 roku Andrzej Drawicz poznał Brodskiego, popularność młodego poety nie przekraczała granic Leningradu (w Moskwie na przykład był zupełnie nieznany), ale „[...] umiał przecież zdobyć w swoim mieście reputację dostatecznie silną, by władza w tymże 1963 roku właśnie jego upatrzyła sobie na ofiarę represji, mającej w zamierzeniu spacyfikować środowisko leningardzkie” (A. Drawicz). Jesienią 1963 roku zaczęła się w Leningradzie nagonka na Brodskiego, która niechybnie zapowiadała aresztowanie. Paszkwilową kampanię zapoczątkowała – posługując się retoryką znaną z wystąpień przeciwko oberiutom na przełomie lat dwudziestych i trzydziestych – gazeta „Wieczernij Leningrad”, na której łamach ukazał się w listopadzie artykuł Truteń z literackiego marginesu. W opinii Adama Pomorskiego przyszły noblista był dla takich napaści „obiektem idealnym. Nieuk, który po siedmiu klasach porzucił szkołę; nierób ([...] od 1956 r. trzynaście razy zmieniał pracę); w żaden sposób nie związany organizacyjnie ze Związkiem Pisarzy; często nieznośny dla otoczenia przez swój styl bycia; neurotyk stale korzystający z opieki przychodni; zwolniony od służby wojskowej – więc w ocenie oskarżenia «symulant»; Żyd wreszcie – czegóż chcieć więcej?” Poeta za radą przyjaciół zniknął z oczu leningradzkim kagiebistom i wyjechał pod koniec roku do Moskwy (by szukać schronienia w szpitalu psychiatrycznym; zaświadczenie stamtąd mogło być gwarancją nietykalności – nie było). Marina została w Leningradzie i sylwestrową upojną noc spędziła z bliskim przyjacielem Brodskiego, Bobyszewem. Po powrocie z Moskwy Brodski się o tym dowiedział (poczuł się podwójnie zdradzony: przez ukochaną i przyjaciela) i usiłował popełnić samobójstwo przecinając żyły.

13 lutego 1964 roku Brodski został zatrzymany na ulicy. Na prośbę adwokata (adwokatki? – bo była to Zoja Toporowa) został skierowany na badania psychiatryczne. W psychuszce (popularnie zwanej Na Priażkie, oficjalnie: Szpital Nr 2) spędził trzy przerażające tygodnie, dokładnie zapoznając się z metodami leczenia obowiązującymi w psychiatrii sowieckiej. Pacjentów budzono w środku nocy, zanurzano w zimnej wodzie, owijano mokrymi prześcieradłami i kładziono obok kaloryfera, a wysychające prześcieradła wrzynały się w ciało. Psychiatryk opuścił z diagnozą wykluczającą chorobę psychiczną, co oznaczało, że jest zdolny do pracy (został przecież zatrzymany pod zarzutem prowadzenia pasożytniczego trybu życia) i proces mógł się rozpocząć. W wytworzonej przez odpowiednio przygotowanych robotników leningradzkich fabryk atmosferze nienawiści do oskarżonego odbył się pokazowy proces z sędziną Sawieljewą w roli głównej. Oskarżyciel publiczny stwierdził między innymi: „Brodskiego bronią niebieskie ptaki, pasożyty, mazgaje i kundle. Brodski to nie poeta, ale człowiek, co usiłuje pisywać wierszyki. Zapomniał, że w naszym kraju człowiek musi pracować, tworzyć dobra: obrabiarki, zboże, jak i wiersze. Brodskiego trzeba zmusić siłą do pracy. Trzeba go wysiedlić z miasta-bohatera. To pasożyt, cham, niebieski ptak, ideowo brudny człowiek. Wielbiciele Brodskiego ślinią się. [...] Dlaczego tutaj brano w obronę człowieka, który nienawidzi naszej ojczyzny? Trzeba sprawdzić oblicze moralne tych, co go bronili” (cyt. za A. Pomorskim). Poeta bronił prawa do Bycia Innym, do możliwości funkcjonowania poza oficjalnymi organizacjami i sformalizowanymi układami. 

Odbyło się kilka posiedzeń sądu. Drugie było pokazowe – w pomieszczeniach klubu jednego z przedsiębiorstw leningradzkich. Obok wejścia umieszczono informację: „Суд над тунеядцем Бродским”. Świadkami obrony byli: poetka i tłumaczka Natalia Grudinina (1918-1999), która próbowała bezskutecznie przekonać Wysoki Sąd, że Brodski wybitnym poetą jest, chociaż osobiście podobno nie przepadała za liryką Iosifa oraz wykładowcy z Instytutu Pedagogicznego im. A. Hercena Jefim Etkind (1918-1999; zob. lata życia Grudininy, niesamowity zbieg okoliczności) i Władimir Admoni (1909-1993). Ci dwaj ostatni, wybitni filolodzy, mieli za zadanie przekonać sędzinę, że zajmowanie się przekładaniem poezji jest ciężką pracą, a zatem tłumacz nie jest pasożytem. Nikogo nie przekonali. 18 marca Brodski otrzymał maksymalny wyrok: zesłanie na pięć lat z obowiązkiem podjęcia pracy w miejscu odbywania kary. „Była to – czytamy w eseju Pomorskiego – w gruncie rzeczy deportacja poza czas: w przestrzeń bez przeszłości i przyszłości”. Leningradzka gazeta „Smiena” pisała w marcu 1964 roku: „Постановление суда было встречено горячими аплодисментами людей с честными рабочими руками”. Rozgłos towarzyszący procesowi (dzięki m. in. Lidii Czukowskiej, 1907-1996 i Fridzie Wigdorowej, 1915-1965) sprawił, że Brodski zaistniał w świadomości opinii międzynarodowej jako archetyp Poety. W obronie zesłanego twórcy wystąpiło wiele znanych osobistości ze świata kultury (m. in. Czukowski, Marszak, Sartre, Szostakowicz) i to ich głosy sprawiły, że już po kilkunastu  miesiącach Brodski został zwolniony (1965).

Tak władze nieświadomie „robiły – według określenia Achmatowej – biografię naszemu rudemu”. Brodski nie lubił, gdy eksponowano w jego biografii aresztowanie, skazanie, zesłanie. Pragnął, pisze Łosiew, by „[...] traktowano go, jak poetę, a nie ofiarę reżimu”. Zesłanie, które trwało niespełna dwa lata, ukształtowało Brodskiego jako twórcę (jak wcześniej Dostojewskiego). Inspirowała go stylistyka angielskiego baroku, ale też twórczość Roberta Frosta i W. H. Audena (podobno w trakcie lektury wiersza z roku 1939 In Memory of W. B. Yeats Brodski przeżył chwilę objawienia, epifanii).

Po powrocie z zesłania – pisze Łosiew – zmienił się status prawny Brodskiego. Nowe kierownictwo Związku Pisarzy Sowieckich wydało mu swoisty glejt, który upoważniał do otrzymania stosownej pieczątki w paszporcie (takiej, jaką otrzymywali wszyscy pracujący), uniemożliwiającej w przyszłości oskarżanie go o pasożytnictwo. W okresie pozesłaniowym (1965-1972) Brodski otrzymywał niewysokie honoraria za tłumaczenia i wiersze dla dzieci, literackie redagowanie dialogów do dubbingu filmów nierosyjskojęzycznych w „Lenfilmie”, ale głównym źródłem jego utrzymania były pieniądze pochodzące ze sprzedaży do antykwariatów albumów otrzymywanych w prezencie od odwiedzających poetę gości zagranicznych. Brodski nigdy nie akceptował strategii pisarskiej (której ważnym elementem była gra z cenzurą) wybranej przez Aksionowa, Gładilina, Jewtuszenko, Wozniesienskiego czy Achmadulinę. Po jakimś czasie Brodski przestał utrzymywać kontakty z liberalnymi – na miarę sowiecką – szestidiesiatnikami. Próbowano, bez powodzenia oczywiście, wydać w latach 60.  W kraju tomik Brodskiego (nosiłby tytuł Зимняя почта). W tym czasie wezwano Brodskiego do siedziby KGB i – „как он мне тогда же рассказывал” (Łosiew) – zaproponowano pomoc w druku wierszy, ale pod warunkiem, że będzie informował esbecję o cudzoziemcach, z którymi się spotyka. Wtedy Brodski ostatecznie zrozumiał, że nie ma szans na opublikowanie Zimowej poczty w ZSRS. Jego pierwszy tomik wyszedł w Nowym Jorku w 1970 roku i nosił tytuł Остановка в пустыне (Wcześniej bez jego wiedzy ukazał się również w Nowym Jorku w 1965 roku tomik Стихотворения и поэмы). Procedura związana z wyjazdem (czyli od otrzymania zgody na wyjazd do chwili samego wyjazdu) trwała zazwyczaj, jak pisze Łosiew, od trzech miesięcy do roku (a niekiedy jeszcze dłużej). W przypadku Brodskiego trwało to nieco ponad 3 tygodnie: telefon z OWIR-u 12 maja 1972 roku, odlot do Wiednia 4 czerwca. Inicjatywa wyszła od KGB. Brodski dysponował wprawdzie zaproszeniem od jakichś fikcyjnych krewnych z Izraela, ale nie zamierzał z niego skorzystać.

W wielu wspomnieniach powraca 17 maja 1972 roku, może najbardziej dramatyczny dzień w życiu Brodskiego. Wtedy to zatelefonowano do poety z KGB i zapytano, czy potwierdza wcześniej deklarowaną chęć wyjazdu. U Kusznera czytamy: „Podniósł słuchawkę, coś mu powiedziano, odpowiedział «Tak». Potem odłożył słuchawkę, pobladł, zakrył twarz rękoma. Zrozumiałem, co się wydarzyło [...]”. Wszystko w zasadzie się zgadza, ale Kusznera – mam wiarygodne informacje od kilku osób (m.in. Wiktora Kriwulina) – przy tym nie było. Podobno zresztą chodzi po Petersburgu paru innych świadków tej rozmowy, ale tak naprawdę to u Brodskiego na Litiejnym Prospekcie był wtedy znany poeta undergroundowy Oleg Ochapkin (1944-2008). Z nim – z powodów, o których nie chciałbym tu pisać – nie udało mi się niestety porozmawiać. Kuszner ma jednak wiele racji twierdząc, że gdyby Brodski pozostał w kraju, to zapewne zmarłby wcześniej, napisałby dużo mniej i przed Pieriestrojką pozostawałby wśród twórców objętych zakazem publikacji. No i oczywiście nigdy nie zobaczyłby Wenecji. Nie zostałby też, jak sądzę, noblistą.

·      Ku pamięci! 

Do ponownego spotkania poety K. Z poetą B. doszło 13 grudnia 1987 roku już w Waszyngtonie. Brodski podobno uskarżał się wówczas, że ostatnio ma kłopoty z pisaniem wierszy: „Cтихи ему не пишутся”. Rok później w Bostonie Kuszner poinformował go o wysokości nakładu – skądinąd pięćdziesięciotysięcznego – mającej się ukazać w Moskwie książki autora Marmuru, a Brodski na to: „Jaki nakład ma Jewtuszenko?”. Ten bowiem zawsze dla niego pozostawał przykładem człowieka sukcesu w poezji rosyjskiej. 

Na emigracji pomocną dłoń wyciągnął do przyszłego noblisty amerykański slawista Karl Proffer (1938-1984), założyciel wydawnictwa „Ardis” – spotkał trzydziestodwulatka z wytartą walizką w Wiedniu, poznał go z Audenem (nazajutrz po przylocie zawiózł do Kirchstetten, gdzie poeci spędzili razem cztery tygodnie), znalazł pracę wykładowcy w Michigan, wydawał w „Ardisie” jego tomiki i to Iosif Aleksandrowicz zyskał z czasem decydujący wpływ na politykę wydawniczą oficyny Profferów.

 

Iosif Brodski opuszcza Związek Sowiecki (4 czerwca 1972 r.). Leningrad. Port lotniczy Pułkowo. Марк Яковлев, Чемодан Бродского, Za-Za, 31 августа 2018. Fot. Michaił Milczyk, https://za-za.net/chemodan-brodskogo/. Dostęp: 25.01.2026.

 

·      Ku pamięci!

Oficyna „Ardis Publishing” (Ardis Hall pojawia się w powieści Nabokova Ada albo Żar. Kronika rodzinna) została założona w 1971 r. w Ann Arbor przez małżeństwo slawistów amerykańskich Ellendeę (1944) i Carla Profferów (1938-1984). Wydawcy skupili się na dwudziestowiecznej literaturze rosyjskiej – były to zarówno wznowienia tekstów (często reprinty, m.in. tomik Kamień Osipa Mandelsztama, 1913) opublikowanych w pierwszej połowie stulecia (wśród autorów m.in.: Achmatowa, Babel, Bułhakow, Chlebnikow, Cwietajewa, Gippius, Pilniak, Płatonow), jak i utwory współczesnych pisarzy, które nie mieli szans na publikację w ZSRS (Szkoła dla głupków / Szkoła dla durakow Saszy Sokołowa, Wyspa Krym / Ostrow Krym Wasilija Aksionowa, Moskwa 2042 Władimira Wojnowicza, poezja Brodskiego, przekłady anglojęzycznych powieści Nabokova). W latach 90. „Ardis” stracił na znaczeniu – w Rosji Jelcyna można już było drukować wszystko i wszystkich. W 2002 r. Ellendea Proffer sprzedała wydawnictwo firmie „Overlook Press”, a nowym właścicielem niezwykle interesującego archiwum „Ardisu” został University of Michigan.

Wróćmy do Brodskiego. Po przyjeździe do Stanów angielski znał co najwyżej pasywnie i mimo to od razu rozpoczął pracę na uniwersytecie. Z czasem język swojej nowej ojczyzny opanował aktywnie, ale (także ze względu na specyficzny sposób mówienia) nie był to proces zakończony pełnym sukcesem. Twórca rosyjski na emigracji (zwłaszcza ten, który zasmakował oficjalnego uznania w kraju) musiał uczyć się sztuki życia w kapitalizmie, gdzie – poza małymi wyjątkami – literatura nie może być jedynym źródłem utrzymania. Rosyjskim pisarzom w USA najłatwiej było o znalezienie pracy wykładowcy, w którymś spośród 300 college’ów czy uniwersytetów. W przypadku Brodskiego, który miałby problemy związane z funkcjonowaniem w rytmie dydaktycznym szkoły, wykorzystano jeszcze inną możliwość i został on zatrudniony jako poet-in-residence w University of Michigan (wcześniej takiego zaszczytu na tej uczelni dostąpił jedynie Robert Frost w latach 1921-1923). To była furtka, która była do zaakceptowania przez obie strony: uczelnia podnosiła prestiż (w przypadku przednoblowskiego Brodskiego nieco na wyrost), poeta miał wolną rękę w wyborze problematyki zajęć (najważniejsze było jego nazwisko). Brodski mieszkał w trzech miastach amerykańskich: Ann Arbor (tam ma swoją siedzibę University of Michigan, około 30 mil od Detroit), Nowym Jorku i South Hadley (stan Massachusetts, żeński Mount Holyoke College, dwie godziny jazdy samochodem z Nowego Jorku, a przy odrobinie szczęścia – po przekroczeniu dozwolonej prędkości – półtorej). W 1981 roku Brodski otrzymał tzw. nagrodę geniuszów – MacArthur Found (oznaczało to stały dopływ gotówki przez pięć lat; w pierwszym roku 40 000 dolarów, a potem z każdym rokiem o 800 dolarów więcej; wysokość nagrody uzależniona jest od wieku laureata – im starszy, tym wyższa kwota i dlatego laureat otrzymuje przez pięć lat coraz to więcej pieniędzy), która wzbudzała zazdrość (niekiedy zawiść) w środowisku emigrantów (swoich emocji nie ukrywał na przykład Limonow). Brodski nigdy się nie spotkał z Nabokovem, który z życzliwością obserwował rozwój talentu młodego poety jeszcze przed emigracją, ale nie szczędził też uwag krytycznych, o których Véra donosiła Profferowi. (Za pośrednictwem tego slawisty Nabokovowie sprezentowali Brodskiemu parę dżinsów). Do amerykańskiego inteligenta w latach 70. Łatwiej trafiały argumenty Brodskiego, niż Sołżenicyna. Maska grzmiącego proroka nie przekonywała liberalnych intelektualistów, maska nowojorskiego – niczym Woody Allen (wskazywano nawet na zewnętrzne podobieństwo) – pełnego wątpliwości i rozterek liberała – tak. Nigdy nie doszło do osobistego spotkania Brodskiego z Sołżenicynem (ale w końcu M.in. z Tołstojem też się nigdy nie spotkali tête-à-tête, albo nawet  face-to-face), mimo że od South Hadley do Cavendish (stan Vermont), gdzie mieszkał autor Archipelagu Gułag było zaledwie półtorej godziny jazdy. Brodski trafił na pechowy rok dla laureatów Nagrody Nobla – w 1987 roku wynosiła ona 340 000 dolarów (minus podatek). W rezultacie, jak podaje współczująco Łosiew, pozostała Brodskiemu kwota równa rocznym dochodom nowojorskiego dentysty czy kardiologa. 

Zdaniem Łosiewa, Brodski łatwiej niż inni radził sobie z emigracyjną egzystencją. Wcześniej szkołę przetrwania zaliczył w rzeczywistości sowieckiej: jako wrażliwy nastolatek w fabryce, zdrowy w psychiatryku, zesłany inteligent w sowchozie. Instynktownie unikał sytuacji, które prowadziły do socjalnego komfortu albo sytuacji (zwłaszcza tych biesiadnych), w których ludzie wyznają sobie bliskość. Podobno potrafił wyjść z własnego przyjęcia urodzinowego, gdy wyczuwał nadejście chwili, w której biesiadnicy zaczną się obnosić z sercem na dłoni i czytać w sercach sąsiadów. Brodski nie miał serca do takich ekshibicjonistycznych gestów emocjonalnych. Samuił Łurje w eseju Prawda rozpaczypoczynił interesującą uwagę, iż to „[...] nie biografia rządzi poezją, lecz poezja biografią, zamieniając ją w los”[141]. Każdy poeta ma przypisaną określoną fabułę, którą musi potwierdzać swoim życiem, wybierając z niego to, co z ową fabułą jest związane. „[...] Myślę, - pisze Łurje – że Puszkin raz po raz wybierał (i to świadomie wybierał) takie sytuacje, z których jedna doprowadziła go do zguby. Lermontow długo przeistaczał się z Grusznickiego w Pieczorina, a potem szukał Martynowa, żeby umrzeć jak własny bohater. Dla Petrarki, zapewne, było ważne, aby Laura była mężatką i ważne było oczekiwanie na jej śmierć, aby zmarłą opłakiwać. [...]. Wydaje mi się, że w poezji Brodskiego jest taka fabuła”[142]. To pęd ku wolności, „wolności nie bycia z kimś, nienależenia do kogoś, nieposiadania niczego, niekochania nikogo i bycia niekochanym”[143].

Brodski realizował najwyraźniej model strategii życiowej przypomniany przez Joannę Czeczott: „Kategorię życia wnie nazwał i opisał Aleksiej Jurczak, profesor kulturoznawstwa na Berkeley – i oczywiście rodowity leningradczyk. Życie wnie – wyjaśnia, a w biegłości żonglowania przykładami wyczuwamy jego własne doświadczenie – nie oznacza egzystowania poza systemem. To byłoby, rzecz jasna, niemożliwe, bo w Rosji Radzieckiej sysem był totalny, a co za tym idzie obejmował wszystkie sfery życia. Nie dało się funkcjonować poza nim i nie ponosić z tego tytułu konsekwencji. Każda próba wyłomu skutkowała represjami. Tymczasem ludzie, którzy żyli wnie, nie byli dysydentami. Dla nich totalitarna władza i dysydencka opozycja stanowiły jedynie awers i rewers tej samej, mało interesującej monety. Monety, której lepiej w ogóle nie dotykać. Nie z przezorności, skąd. Po prostu dlatego, że funkcjonowało się w zgoła innym wymiarze. Jurczak cytuje jedną z weteranek życia wnie: «Nie mieliśmy do nich [dysydentów] żadnego stosunku. Nie byliśmy nimi. […] Byliśmy inni, bo dla nas oni byli ludźmi sowieckimi. A ja nigdy nie myślałam o sobie jako o człowieku sowieckim. Byliśmy organicznie inni. Byliśmy po prostu wnie»”[144].

Brodski – tu należy się zgodzić z Łosiewem – był poetą apolitycznym, unikającym wikłania się w codzienność. Schronienia szukał w wieczności i w tych kategoriach rozważał na przykład konflikt dobra ze złem. Jako duchowe drogi donikąd postrzega Brodski narkotyczną błogość, buddyjską nirwanę, muzułmański raj, jak i wszystkie inne „utopijne marzenia o społeczeństwie powszechne szczęśliwości”. Сzy Brodski był człowiekiem wierzącym? Łosiew stwierdził, że jest kwestia zbyt intymna, by spekulować na ten temat. Z całą pewnością Brodski był przeciwny wszelkim religijnym rytuałom i chętnie w wywiadach mówił o swoim „kalwinizmie” (poczucie winy, grzechu) i chętnie też nawiązywał do Heideggerowskiego egzystencjalizmu. Obdarowując znajomych wydanym w 1993 roku w Moskwie tomiku zawierającym wiersze bożonarodzeniowe, w zakończeniu dedykacji pisał: „От христианина-заочника”.

I jeszcze parę zdań o reakcji Brodskiego – najczęściej wstydliwie przemilczanej w Polsce – na rozpad ZSRS. Poeta sceptycznie potraktował odzyskanie / zdobycie niepodległości przez dotychczasowe republiki sowieckie, ale histerycznie zareagował na proklamację Ukrainy. Gotów był pogodzić się z nowym statusem krajów nadbałtyckich czy środkowoazjatyckich, ale nie Ukrainy. Występując w 1994 roku w jednym z nowojorskich college’ów większość wierszy przeczytał w przekładach na angielski. Wśród czterech przeczytanych po rosyjsku znalazł się wiersz Нанезависимость Украины (1992), w którym zostały wykorzystane funkcjonujące wśród Rosjan antyukraińskie stereotypy narodowościowe. „«Testu na Ukrainę» - pisze Siergiej Miedwiediew – nie przeszedł nawet poeta Josif Brodski, który przeklął sąsiedni kraj w słynnym wierszu Na niezawisimost’ Ukrainy. Jak Aleksander Puszkin w antypolskiej odzie Oszczercom Rosji, dysydent [? – T.K.] i idol liberalnej inteligencji, ujawnił w nim całą pełnię urażonej wielkomocarstwowej  świadomości, którą przywiózł z Rosji do Ameryki, wraz z pamięcią o imperialnym majestacie Petersburga”[145].

            

             

 

 

Grób Iosifa Brodskiego. Fot. Italjarek, 30 października 2021, https://italjarek.pl/powrot-na-san-michele/. Dostęp: 20.01.2026.

 

Naum Korżawin (właśc. Mandel, 1925-2018)

Juz [właśc. Iosif] Aleszkowski (1929-2022) – Nawiązywał do tradycji skazu. Opowiadanie Przebranie(Маскировка, 1980); powieści i mikropowieści: Uwaga – orgazm! (Николай Николаевич, 1970, publ. 1980), Ręka(Рука, 1980), Kangur (Кенгуру, 1981) i „Mała błękitna chusteczka” („Синенький скромный платочек”, 1982); tom Ksiega ostatnich słów (Книга последних слов, 1984). 

„»Юз, у тебя есть хоть что-нибудь святое?» — спросил его однажды кто-то из друзей. «Святого у меня, — ответил Юз, — до хуя»”[146].

„В 1947г. был призван в Армию, c 1950 по 1953 г. находился в заключение, в 1955 году возвращается в Москву, где занимается писательской деятельностью. Начинал как автор книг для детей (Два билета на электричку 1965, Кыш, Два портфеля и целая неделя 1970) и исполнитель собственных песен (Товарищ Сталин, вы большой ученый и др.).

В сатирической прозе, первоначально распространявшейся в самиздате (повесть Николай Николаевич 1970, роман Кенгуру 1974-75 и др.) изображение маргинальных типов из низших социальных слоев; элементы гротеска, фантастики, употребление ненормативной лексики. Пафос разоблачения коммунизма (роман Рука 1977-80), антисемитизма (Карусель 1983) и т. Д. Другие книги: Синенький скромный платочек (1982), Смерть в Москве (1985), Блошиное танго (1986).

В 1979 г. эмигрировал в Австрию, затем в США, где и живет [niestety, już nie – T.K]. В 1995 году в США записал с А. Макаревичем диск Окурочек, до этого имелись разрозненные бессистемные записи.

Юз Алешковский с его четырьмя песнями, которые давно уже стали классикой жанра. Один только Окурочек чего стоит! Нежная, тоскливая песня о любви. Вчитайтесь, сколько там боли, жажды теплого женского тела, ласки. Человек остаётся таковым и в лагере”[147].

Uwagi o powieści Aleszkowskiego Предпоследняя жизнь. Записки везунчика (Moskwa, 2009): „Итак, Юз Алешковский, автор одной из лучших, на мой взгляд, книг о любви (я имею в виду повесть Николай Николаевич), автор бессмертных блатных песен (я имею в виду Песню о Сталине – 1959, Окурочек – 1971, Советскую лесбийскую – 1961 и проч.), автор прекрасных детских повестей про мальчика по прозвищу Двапортфеля и собаку по кличке Кыш. Автор множества других замечательных книжек. Иосиф Ефимович Алешковский, более известный как Юз Алешковский, пишет о нем Википедия. Был он и в армии, и на зоне, и в эмиграции. Сюжет простой. Судьба фарцовщика (в поздний застой), потом, скажем так, делового человека (в перестройку и безумные 90-е), его любовь к двум женщинам и одной собаке. Зовут его, как и деда, Владимир Ильич Олух. Есть у него и «кирюха» закадычный, чьи забавные куплеты герой все время цитирует. Отец «кирюхи» – сначала советский, а потом «отставной» писатель, мать – одна из тех самых любимых женщин. Кончается все дефолтом 1998 года”[148].

Siergiej Dowłatow (1941-1990) – Od 24 sierpnia 1978 roku na emigracji (przystanek końcowy: Nowy Jork)[149]. Samuił Łurje: „Сергей Довлатов не просто писатель. А герой трагической легенды”[150]. 

Sasza [właśc. Aleksandr] Sokołow (1943) – Na początek kilka fragmentów szkiców biograficznych:

„Родился 6 ноября 1943 в Оттаве (Канада) в семье майора Всеволода Соколова, работавшего в аппарате торгового советника посольства СССР в Канаде. В 1946 отец (агент «Дэви») за разведывательную деятельность был выслан из страны. С 1947 семья живет в Москве. 

В 1961, закончив школу, некоторое время работает санитаром в морге, затем препаратором. В 1962 поступил в Военный институт иностранных языков. Решив освободится от военной службы, симулирует душевную болезнь и проводит три месяца в военном госпитале для душевнобольных. 

В 1965 Соколов стал членом неофициальной литературной группы «СМОГ» (аббревиатура «Смелость. Мысль. Образ. Глубина»; иронически расшифровывается как «Самое Молодое Общество Гениев»), объединявшей молодых богемных литераторов столицы. В 1967 поступил на факультет журналистики МГУ. В 1967–1968 пишет и публикует в периодической печати первые очерки, рассказы и критические статьи. За рассказ Старый штурман, опубликованный в журнале «Наша жизнь», получил премию – за «лучший рассказ о слепых». 

В мае 1972 устроился егерем в Безбородовском охотничьем хозяйстве Калининской (ныне Тверской) области. Некоторое время с женой и дочерью Александрой жил на Кавказе и работал в газете «Ленинское знамя», но вскоре, после конфликта с редактором, уволился. Оставив семью, вернулся в Москву. Здесь пытается, с помощью знакомой, гражданки Австрии, Иоханны Штайдль, получить в посольстве Канады информацию о возможности выезда из страны. С этого момента был под постоянным наблюдением КГБ. В 1974–1975 работает истопником в Тушине, на окраине столицы. Штайдль, после их многократных попыток заключить брак, лишают въездной визы в СССР. Последняя начинает в Вене акцию протеста и, после вмешательства в дело канцлера Австрии, он получает выездную визу. 

В октябре 1975 приехал в Вену, где женился на Штайдль и устроился столяром на мебельную фабрику. В Европе практически не общался с представителями эмиграции (только с писателем В. Марамзиным), не участвовал в культурной и политической жизни. […] В сентябре 1976, улетел в США. Несколько месяцев жил в доме Профферов, в Энн-Арборе, в 1977 получил канадский паспорт. 

Еще до публикации Школы для дураков (1976 на русском языке, в 1977 – на английском) у Соколова в кругах эмиграции складывалась репутация одного из лучших русских писателей. Рукопись блуждала на Западе три года, пока не попала в руки К.Профферу, основателю издательства «Ардис» (Энн-Арбор, штат Мичиган). […].

По мнению П.Вайля и А.Гениса, «главной проблемой для Соколова был сам язык», на «вивисекцию» которого писатель решается в Школе для дураков. […]. 

На фабульном уровне первый роман Соколова содержит рассказ о событиях, происходящих в дачном поселке в окрестностях среднерусского города и в спецшколе для умственно отсталых детей. Повествование ведется с точки зрения одного из учеников школы – мальчика, страдающего раздвоением личности. События, действительно бывшие или гипотетические, сливаются с воспоминаниями героя (героев). Таким образом роман покидает привычный, событийный, сюжет. В более общем виде конфликт произведения выглядит как столкновение линейного, распрямленного, времени с временем мифологическим, циклическим. […]. 

Публикация Школы для дураков принесла Соколову известность. Проффер ждал от него нового романа, который был начат еще в СССР. Но писатель традиционно долго работал над своим новым произведением. Параллельно жил то в США, то в Канаде. 

Первый вариант романа Между собакой и волком был закончен весной 1978, но неоднозначная реакция издателя и знакомых на рукопись заставила автора продолжить работу над окончательным вариантом. 

Вторая книга Соколова Между собакой и волком была закончена в Лос-Анджелесе в 1980 и увидела свет в начале года. Здесь, как и в Школе для дураков, присутствует смутная биографическая основа – на этот раз связанная с периодом работы писателя егерем. Правда необоснованность такого биографического подхода к своим сочинениям Соколов декларирует в одном из своих писательских манифестов – Palissandr – c'est moi? […].

Весну 1980 Соколов проводит со своими друзьями, писателями Э.Лимоновым и А.Цветковым, читая лекции в США и Канаде. Летом 1980 он переехал в Калифорнию, где преподавал в Монтерейском институте международных проблем и работал над новым романом. […]. 

Новый роман – Палисандрия – в издательстве «Ардис» был издан в апреле 1985. 

Палисандрия – это мемуары о советской элите сталинского и послесталинского периода, якобы законченные в 2004 и опубликованные в 2757. […].

В июне 1986 устроился в Вермонте работать тренером по лыжам на одном из курортов штата”[151]. 

„Саша закончил журфак МГУ, в 1960-х годах был участником литературного объединения «СМОГ». С 1969 по 1971 год работал в газете «Литературная Россия». После того как Соколов утверждается в своем неприятии советской действительности, он предпринимает несколько попыток сбежать из Союза. Его задерживают при попытке пересечь советско-иранскую границу и сажают в тюрьму – длительного срока удается избежать только благодаря родительским связям. В 1975 году ему все же удалось выехать за границу, вступив в фиктивный брак с гражданкой Австрии. А в следующем году в американском издательстве «Ардис» вышел его первый роман Школа для дураков. Саша долгие годы живет в Америке, временами выезжая в Европу. После публикации Между собакой и волком (1980) и Палисандрии (1985), он перестает печататься и начинает писать в стол, благодаря чему вскоре получает репутацию «русского Сэлинджера». За все это время в Россию он возвращался только однажды – в 1989 году”[152].

„В книгу Саши Соколова Тревожная куколка («Азбука-классика», 2007) вошли эссе и лекции, написанные и прочтенные им с 1980 по 2006 годы, числом одиннадцать […]. Среди них есть такие, в которых узнается голос (голоса) его романов, – Тревожная куколка (своего рода отчет о превращении в писателя), Общая тетрадь, или же Групповой портрет СМОГа, Знак озаренья (о Пастернаке – «томов премногих тяжелей»). Есть написанные совсем просто, «обыкновенно» – В доме повешенного(о правах человека), Портрет художника в Америке: в ожидании Нобеля, Ключевое слово словесности. Как человек, знающий о тайне своего искусства, Соколов может себе позволить не говорить о нем таинственно, не напускать лишнего туману”[153]. 

O ile dla Czchartiszwilego/Akunina i Sorokina złotem jest publikowanie, to dla Saszy Sokołowa – po staremu – milczenie. Szkoła dla głupków, debiutancka powieść tego wiecznego outsidera i jednego z najbardziej niezwykłych współczesnych emigracyjnych pisarzy rosyjskich, została życzliwie przyjęta przez samego Mistrza. W połowie lat osiemdziesiątych – po napisaniu dwóch kolejnych, równie fascynujących powieści (Między psem a wilkiem, Palisandria) – stracił apetyt na fabułę i nawrócił się na eseistykę. Jednak, gdy w 1985 roku, pewnego jesiennego santabarbarowego dnia, na University of California wystąpił z odczytem Portret artysty rosyjskiego mieszkającego w Ameryce. Czekając na Nobla, a dwa lata później – musiał to nieraz sobie powtarzać po amerykańsku: „Two years later…” – znienawidzony Brodski (Sokołow nie ukrywa swojej niechęci – w pewnym stopniu uzasadnionej / wytłumaczalnej – do Poety) poleciał po odbiór nagrody, to Sokołow został instruktorem narciarskim w stanie Vermont. Teraz czasami przyjeżdża do Rosji, czasami odbiera jakąś nagrodę, czasami pisze – jak na postmodernistę przystało „teksty”, ale najczęściej ich nie publikuje. I w nieskończoność poprawia swoje trzy powieści. Wygląda więc na to, że Jacques Derrida miał rację: „Nie ma nic poza tekstem [il n’y a pas de hors-texte]” (cyt. za R. Nyczem).

Piotr Wajl (1949-2009), Aleksandr Gienis (1953) / Wail-i-Gienis – W latach sześćdziesiątych czy siedemdziesiątych literaturoznawstwo rosyjskie kojarzono z nazwiskami reprezentującymi badania akademickie: Michaiłem Bachtinem, Dmitrijem Lichaczowem, Jurijem Łotmanem, Siergiejem Awierincewem, Wiaczesławem Wsiewołodowiczem Iwanowem, Jeleazarem Mieletinskim, Borisem Uspienskim, Władimirem Toporowem czy Aleksiejem Łosiewem. Na prezłomie stuleci znaczny i przy tym zasłużony rozgłos zdobyli – bliscy mi swoim widzeniem literatury i pisaniem o niej – eseiści Piotr Wajl i Aleksandr Gienis.

            Wyjechali z Rygi do Nowego Jorku (1977) w ramach wielkiej, nie zawsze dobrowolnej, trzeciej emigracji (tzw. Trzeciej Fali). Jak Wasilij Aksionow, Iosif Brodski, Jefim Etkind, Aleksandr Galicz, Anatolij Gładilin, Lew Kopielew, Naum Korżawin, Jurij Kubłanowski, Eduard Limonow, Władimir Maksimow, Wiktor Niekrasow, Andriej Siniawski, Sasza Sokołow, Aleksandr Sołżenicyn, Gieorgij Władimow, Władimir Wojnowicz i wielu innych. 

W Stanach Zjednoczonych Wajl i Gienis zaistnieli dzięki publikacjom stanowiącym próbę spojrzenia na losy kultury emigracyjnej: Современная русская проза (Współczesna proza rosyjska, Nowy Jork 1982), Потерянныйрай. Эмиграция: попытка автопортрета (Raj utracony. Emigracja: próba autoportretu, Jerozolima 1983). Nie byli jej apologetami, lecz raczej kronikarzami świadomymi wszystkich ograniczeń życia poza krajem. „Nasza emigracja – pisali we Współczesnej prozie rosyjskiej – stała się literackim suplementem Związku Sowieckiego. Wydaliśmy kilka gazet, dziesiątki czasopism, setki książek, nie pomyślawszy nawet, że nasza działalność ideowa może się realizować poza literaturą. Wypuszczeni na wolność zaczęliśmy przede wszystkim tworzyć to, co było dla nas najważniejsze tam – wyrafinowaną kulturę intelektualną” (cyt. za A. Drawiczem). Ich emigracyjną trylogię zamknął tom przewrotnych esejów Русская кухня в изгнании  (Kuchnia rosyjska na wygnaniu, Los Angeles 1987), który można by nazwać nostalgicznym przewodnikiem kulinarnym dla tych, którzy szczególnie boleśnie odczuwali w USA rozstanie z kuchnią rosyjską. Autorzy w kolejnych rozdziałach (m.in. drugi jest zatytułowany Herbata – to nie wódka, dużo nie wypijesz / Czaj nie wodka, mnogo nie wypjesz), z właściwą sobie błyskotliwością, podsuwali pomysły na odnalezienie we wrogim świecie coca-coli, hamburgerów i hot dogów prawdziwie rosyjskich doznań smakowych.

            W dorobku Wajla i Gienisa najbardziej znaczące miejsce zajęła monografia 60-е. Мир советского человека(Lata 60-te. Świat człowieka sowieckiego, Ann Arbor 1988). Słodkie lata sześćdziesiąte, to okres szczególny w najnowszych dziejach Rosji, okres wielkich nadziei i jeszcze większych rozczarowań, okres funkcjonowania rozlicznych mitów, okres poszukiwań nowych dróg w sztuce. W roku 1961 odbył lot w kosmos Jurij Gagarin; na XXII zjeździe partii Nikita Chruszczow dokonał ostatniego publicznego obrachunku z przeszłością. Na przypomnienie zasługują także dwie inne prace Piotra Wajla i Aleksandra Gienisa: Родная речь. Уроки изящной словесности (Mowa ojczysta. Lekcje literatury pięknej, Nowy Jork 1990) oraz Американа (Americana, Moskwa 1991). W tej pierwszej znalazły się eseje traktujące o klasycznej osiemnasto- i dziewiętnastowiecznej literaturze rosyjskiej, o pisarzach rosyjskich (od Nikołaja Karamzina do Antona Czechowa), którzy w świadomości wielu Rosjan funkcjonują w stereotypowym wydaniu szkolnym. 

W 1995 roku Wajl – w związku ze swoimi obowiązkami w Radiu Swoboda – przeniósł się do Pragi. Jego wyjazd zbiegł się w czasie z zakończeniem współpracy z Gienisem. Nie odnalazłem informacji o przyczynach tego rozwodu. Natomiast wiem, że benificjentami tej decyzji zostali wszyscy czytelnicy. Zamiast jednej książki ukazywały się teraz dwie: Gienis – Alfabet amerykański (Американская азбука, 1994), Wieża babilońska (Вавилонская башня, 1997), Ciemność i cisza (Темнота и тишина, 1997), Dowłatow i okolice (Довлатов и окрестности, 1999), Iwan Pietrowicz zmarł (Иван Петрович умер, 1999), Bilet do Chin (Билет в Китай, 2001); Wajl – Genius loci (Генийместа, 1999), Mapa Ojczyzny (Карта Родины, 2002).

Wajl zmarł w Pradze, ale został pochowany na weneckim cmentarzu San Michele, jak Siergiej Diagilew, Igor Strawiński czy Iosif Brodski. 

SZWAJCARIA

Walerij Tarsis (1906-1983) – Prozaik (powieści i mikropowieści: Opowieść o niebieskiej musze / Сказание о синей мухе, 1963; Sala nr 7 / Палата № 7, 1966; Kombinat rozkoszy / Комбинат наслаждений, 1967). Jako jeden z pierwszych, jeszcze przed Sołżenicynem, rozpoczął swoją prywatną wojnę z reżimem (za niezależność zapłacił siedmiomiesięcznym pobytem w szpitalu psychiatrycznym). Po 1960 r. jego utwory ukazywały się wyłącznie w samizdacie i w wydawnictwach emigracyjnych. W 1963 r. wystąpił z partii i ze Związku Pisarzy Sowieckich, a kilka lat później (1966) – gdy przebywał za granicą – został pozbawiony obywatelstwa sowieckiego i rozpoczął życie emigranta (Niemcy Zachodnie, Szwajcaria). Zmarł w Bernie.

 

***

Wielu trzeciofalowców już na przełomie lat 80. I 90. – wiadomo Gorbaczow, wiadomo Pieriestrojka, wiadomo głasnost’ – odzyskało obywatelstwo sowieckie, innym nieco później (lata po rozpadzie imperium) przyznano rosyjskie. Z możliwości powrotu z emigracji skorzystali m.in. Sołżenicyn, Zinowjew, Mamlejew, Limonow, Aksionow, Sevela, Wojnowicz, Rostropowicz, Wiszniewska. Część, jak wynikało z ankiety przeprowadzonej w 1993 roku przez znanego slawistę niemieckiego Wolfganga Kasacka, wybrała życie na dwa domy (na przykład przez pewien czas Wojnowicz – Monachium i Moskwa). O wyborach wielu prozaików zadecydowała proza życia: „Przyzwyczaiłem się do życia za granicą. Chociaż z trudem, ale zbudowałem tu swoje istnienie. Tu żyje moja rodzina. Mój syn wrósł w zachodnie życie jeszcze bardziej niż ja i moja żona. Czuję się wciąż emigrantem (wyjechałem z Rosji mając 54 lata), ale odczuwam wdzięczność dla kraju, który mnie przygarnął. Interesuję się jego problemami. Jego język i kultura nie są mi obce. Powrót oznaczałby drugą emigrację” (Boris Chazanow), „Powrót jest utrudniony z przyczyn socjalnych: brak emerytury, mieszkania, ubezpieczenia” (Fridrich Nieznanski). Przywoływano jeszcze inne argumenty: „Nie mam zamiaru wracać do Rosji, dlatego że jej się boję. Boję się jej nowego antysemityzmu, przed którym ostrzegają mnie przyjaciele i koledzy. Boję się restauracji totalitaryzmu w takiej czy innej formie. […]. Boję się samowoli i fanatyzmu. Boję się tego przemożnego i niebezpiecznego kłamstwa, w którym wciąż jeszcze żyje bardzo wiele spotkanych przeze mnie ludzi. Boję się, że Rosja nieprędko zechce być moja, a ja nie potrafię przystosowac się do niej takiej, jaką chce być ona dzisiaj” (Boris Szapiro), „Nie można wrócić do własnej przeszości” (Zinowij Zinik).

 

***

Nikt tak dobrze nie brzmi na zakończenie rozdziału, jak Aleksandr Gienis: „Августовские события 91-го года, ставшие привычной точкой отсчета того нового времени, в котором живет постсоветское общество, связаны и с переворотом в русской литературе. Неудавшийся переворот стал удавшимся. После августа нельзя было ни писать, ни читать по-старому. Победа демократов обернулась поражением той культурной модели, которая несколько поколений господствовала над одной шестой частью суши. Русская культура совершила прорыв в современность, и русскому писателю не осталось ничего другого, как стать современным”[154].

---

[1] https://45parallel.net/naum_korzhavin/pamyati_gertsena.html. Dostęp: 24 czerwca 2021 r.

[2] В. Лен, Древо русского стиха (концепция бронзового века), „Митин журнал” № 4, 1985, http://kolonna.mitin.com/archive/mj04/len.shtml. Dostęp: 9.10.2025. 

[3] Е. Скарлыгина, Русская литература ХХ века: на родине и в эмиграции, Москва-Санкт-Петербург 2012.

[4] Zob.: https://novaya.no/articles/2022/07/22/mezhdu-serostiu-i-chuzhezemem. Dostęp: 22.07.2022.

[5] O Charitonowie zob. m.in.: Д. Волчек, По прихоти случая. Интерактивный архив Евгения Харитонова, Радио Свобода, 24 марта 2021, https://www.svoboda.org/a/31161956.html. Dostęp: 8.12.2025; https://www.svoboda.org/a/24229432.html. Niestety, nie zanotowałem daty dostępu. Dziś, 8 grudnia 2025 roku, tej strony już nie ma. O kulturze homoseksualnej w Rosji pisał m.in. Lew Rojtman: Гомосексуальная культура в России?, Радио Свобода, 18 декабря 2001, https://www.svoboda.org/a/24202572.html. Dostęp: 8.12.2025.

[6] Ю. Колкер, Шестидесятники. К центру галактики. Мир советской кочегарки, „Дело” 1 октября 2007, №34(481).

[7] Ю. Колкер, Шестидесятники. Сектанты. Мир советской кочегарки, „Дело” 16 июля 2007, №25(472).

[8] Ю. Колкер, Шестидесятники. В сторону Ходасевича. Мир советской кочегарки, „Дело” 23 июля 2007, №26(473).

[9] Ю. Колкер, Шестидесятники. Ковчег блаженных. Мир советской кочегарки, „Дело” 20 августа 2007, №28(475).

[10] Ю. Колкер, Шестидесятники. Ковчег блаженных. Мир советской кочегарки, „Дело” 20 августа 2007, №28(475).

[11] kafkárna:

„1. nesmyslná, absurdní situace bez východiska

Příklad: «Celý ten proces je kafkárna. Nemají proti němu žádné důkazy, ale stejně ho odsoudí».

2. systém/místo s výraznými absurdními prvky

Příklad: «Vedení nám šoupe jeden absurdní úkol za druhým. Úplná kafkárna».

3. přebujelá byrokracie, nesmyslné lpění na papírování, příkazech a nařízeních

Příklad: «Musel jsem jim to poslat písemně, oni mi to poslali potvrzené zpátky, pak jsem to vyzvednul na poště, podepsal a zase poslal zpět. Osobně to nešlo. Kafkárna».

https://cestina20.cz/slovnik/kafkarna/. Dostęp: 9.09.2025.

švejkovina 

„1. důsledné popírání každého řádu, disciplíny, opak zodpovědnosti

Příklad: «Kdyby dělal takové švejkoviny každý, nikdy bychom se nikam nedostali».

2. směšné, nesmyslné chování

Příklad: «Přestaň už s těmi švejkovinami a začni se chovat jako dospělý chlap»”.

https://cestina20.cz/slovnik/svejkovina/. Dostęp: 9.09.2025.

[12] Tekst manifestu: https://imwerden.de/pdf/elr_s_kem_vy_mastera_toj_kultury_2019__izd.pdf. Dostęp: 17.12.2025. 

[13] Cyt. za: С. Бурмистров, „Я плохой отец, но человек я загадочный”: архив Эдуарда Лимонова выставлен на аукцион, „ForbesLife” 27 января 2022, https://www.forbes.ru/forbeslife/453743-a-plohoj-otec-no-celovek-a-zagadocnyj-arhiv-eduarda-limonova-vystavlen-na-aukcion. Dostęp: 22.11.2025.

  

[14] Zob. m.in.: E. Трофимова, Метафизика постмодернизма Дмитрия Александровича Пригова [в кн.:] Od modernizmu dopostmodernizmu. Literatura rosyjska XX-XXI wieku, Tom jubileuszowy dedykowany profesor Halinie Waszkielewicz, pod red. A. Skotnickiej i J. Świeżego, Kraków 2014 / От модернизма к постмодернизму. Русская литература XX-XXI веков, Сборник статей в честь профессора Халины Вашкелевич, под ред. А. Скотницкой и Я. Свежего, Краков 2014.

[15] Л. Гуревич, Группы 80-х. Ресурсы и успех, http://www.arteria.ru/17_04_2003_2.htm. Dostęp: 13.10.2025.

[16] Дмитрий Шагин. Митек - художник жизни. Беседу вела Елена Елагина, „Дело” 24 марта 2003, № (270).

[17] Н. Крыщук, Александр Кушнер. Трагический мажор, „Дело” 16.12.2002, http://www.idelo.ru/258/24.html. Dostęp: 7.12.2026.

[18] А. Столяров, Шестидесятники. Александр Кушнер. Тихая слава, „Дело” 15 октября 2007, №36(483).

[19] С кем вы, мастера культуры. Россия пока не готова к свободе, с Александром Кушнером беседовал Николай Кудин, „Дело” 28 апреля 2008, №15(508).

[20] Д. Кузьмин, Александр Кушнер, Новая литературная карта России, „Воздух” 2006, №3, http://www.litkarta.ru/projects/vozdukh/issues/2006-3/isp-vozd/view_print/. Dostęp: 9.03.2026.  

[21] Евгений Рейн. Мне скучно без Бродского и Довлатова, беседовал Н. Крыщук, „Дело” 19 января 2004, №(309).

[22] Евгений Рейн. Мне скучно без Бродского и Довлатова, беседовал Н. Крыщук, „Дело” 19 января 2004, №(309).

[23] В. Британишский, Похищение Прозерпины Плутоном [w:] Под Воронихинскими сводами, сост. и гл. ред. В. Царицын, Санкт-ПеTтербург 2003.

[24] М. Колдобская, Муза без пощады, „Дело” 25 ноября 2002, №(255).

[25] Д. Волчек, Памяти Олега Охапкина, Радио Свобода, 8 октября 2008, https://www.svoboda.org/a/468241.html. Dostep: 27.04.2026.

[26] В. Бузинов, Виктор Соснора, „Дело” 27 января 2003, №(262), http://www.idelo.ru/262/26.html. Dostęp: 26.04.2026.

[27] А. Столяров, Шестидесятники. Вадим Шефнер. Прозрение очевидного, „Дело” 16 апреля 2007, №13(460).

[28] Д. Григорьев, Путешествие в Уфляндию, „Аргументы и факты”, Санкт-Петербург, 14.02.2007, https://spb.aif.ru/society/128899. Dostęp: 27.04.2026.  

[29] В. Резунков, Шестидесятники. Кари Унксова. И я последний возлагаю камень, 

«Дело» 12 ноября 2007, №39(487), http://www.idelo.ru/487/17.html. Dostęp: 27.04.2026.

[30] Сломать плоскость, „Независимая газета”, 02.04.2015, http://www.ng.ru/ng_exlibris/2015-04-02/2_persona.html?print=Y. Dostęp: 2.04.2015.

[31] Н. Ковтун, И. Круглова, Современные искусство и литература. Конспект лекций, Красноярск 2008.

[32] И. Скоропанова, Типология русской постмодернистской литературы [w:] Постмодернизм: pro et contra, под ред. Н. Дворцовой, Тюмень 2002.

[33] М. Чистякова, Homo Postmodernus и его отношение к миру [w:] Постмодернизм: pro et contra, под ред. Н. Дворцовой, Тюмень 2002.

[34] М. П. Абашева, Миф, образ, биография (русский писатель в переломные периоды ХХ века [w:] Русская литература 1920-х годов. Художественный текст и историко-культурный контекст, отв. редактор Т. Фоминых, Пермь 2002.

[35] I. Awdijew, Priedisłowije [w:] W. Jerofiejew, Poslednij dniewnik (oktiabr’ 1989 g. - mart 1990 g.), „Nowoje litieraturnoje obozrienije” 18, 1996, s. 177.

[36] W. Kasack, Leksykon literatury rosyjskiej XX wieku, tłum. B. Kodzis, Wrocław 1996, s. 238.

[37] I. Awdijew, Priedisłowije [w:] W. Jerofiejew, Poslednij dniewnik (oktiabr’ 1989 g. - mart 1990 g.), „Nowoje litieraturnoje obozrienije” 18, 1996, s. 165.

[38] Zob.: T. Klimowicz, Od anonimowości do ekshibicjonizmu czyli o prywatności pisarza w Rosji, „Odrze” 1997, nr 9.

[39] I. Awdijew, Priedisłowije [w:] W. Jerofiejew, Poslednij dniewnik (oktiabr’ 1989 g. - mart 1990 g.), „Nowoje litieraturnoje obozrienije” 18, 1996, s. 164-165.

[40] W. Jerofiejew, Pis’ma k siestrie, „Tieatr” 1992, nr 9, s. 126.

[41] I. Awdijew, Priedisłowije [w:] W. Jerofiejew, Poslednij dniewnik (oktiabr’ 1989 g. - mart 1990 g.), „Nowoje litieraturnoje obozrienije” 18, 1996, s. 164.

[42] W. Jerofiejew, Rosyjskie kwiaty zła, tłum. A. Pomorski, „Literatura na Świecie” 1994, nr 7-8, s. 342.

[43] M. Epsztejn, Po karnawale, czyli Wieczny Wieniczka, tłum. A. Pomorski, „Literatura na Świecie” 1994, nr 7-8, s. 303.

[44] Ibid., s. 306-307.

[45] W. Jerofiejew, Pis’ma..., s. 136.

[46] W. Jerofiejew, Ostaw’tie moju duszu w pokoje: Poczti wsio, izd. AO „ChGS”, Moskwa 1995.

[47] Jeden z bohaterów powieści Aleksandra Fadiejewa (1901-1956) Młoda gwardia (1945). Postać autentyczna.

[48] Jest to parodystyczne nawiązanie do jednego z najbardziej znanych rosyjskich wierszy miłosnych - Piosenki o dniu pożegnania (1911) Anny Achmatowej (1889-1966):               

                 Tak bezradnie pierś stygła mi z chłodu,

                  Ale szłam, zda się lekko i żwawo.

                  Rękawiczkę, ot tak, bez powodu,

                  Z lewej ręki włożyłam na prawą. 

                                                     (tłum. L. Podhorski-Okołów)

[49] W tłumaczeniu na język polski zanika gra słów oryginału: „obs-kuranty” to także „obs-kuranci”.

[50] Piotr Wiaziemski (1792-1878) - poeta, krytyk. Jak pisze Lucjan Suchanek: „W młodości liberał, pod koniec życia przeszedł na pozycje konserwatywne” (Słownik pisarzy rosyjskich, pod red. F. Nieuważnego, Warszawa 1994, s. 416).

[51] Nikołaj Ostrowski (1904-1936) - Jak hartowała się stal (1932-1934).

[52] Taką nazwę nosił prowadzony przez niego w latach 1998-2011 roku talk-show na kanale „Kultura”. Jerofiejew – w towarzystwie innych gadających głów - był tam najczęściej akademicko nudny i pod każdym względem poprawny. Rosjanie w takich sytuacjach mówią ironicznie: „Dawit intiellektom”.  

[53] Moją listę (shortlist) rosyjskich kandydatów do Nobla otwierali – gdy pisałem ten esej - Wiktor Jerofiejew i Wasilij Aksionow. Poza tym znalazły się na niej (w kolejności już alfabetycznej): Biełła Achmadulina, Andriej Bitow, Jurij Bujda, Natalia Gorbaniewska, Nikołaj Kolada i Władimir Wojnowicz.

[54] Wśród jego przeciwników byłby wieczny dysydent Władimir Bukowski (I powraca wiatr), którego w 1976 r. wydalono na Zachód w zamian za uwolnienie przez Pinocheta przywódcy komunistów chilijskich, Luisa Corvalana. 

[55] Zob.: W. Jerofiejew, Ostaw’tie moju duszu w pokoje: Poczti wsio, Moskwa 1995; W. Jerofiejew, Z notatników, wybór i tłum. T. Klimowicz, „Odra” 1998, nr 11 (tam też szkic: T. Klimowicz, Wieniedikt, Wieniczka, Wienia...); W. Jerofiejew, Dzieła prawie wszystkie, tłum. A. Drawicz i in., Kraków 2000; W. Jerofiejew, Zapiski psychopaty, tłum. I. Lewandowska, Kraków 2002. 

[56] Tytułowe opowiadanie znane jest czytelnikowi polskiemu: W. Jerofiejew, Ciało Anny czyli koniec rosyjskiej awangardy, tłum. J. Czech, „Literatura na Świecie” 1996, nr 11-12.

[57] W. Pielewin, Generation „P”, tłum. E. Rojewska-Olejarczuk, Warszawa 2002, s. 127-128. Dalsze cytaty z powieści Pielewina na podstawie tego wydania. W nawiasach podaję stronę - T.K. 

[58] P. Graczyk, Pielewin środkowoeuropejczyk, czyli na pohybel romantyzmowi, „Przegląd Polityczny” 78, 2006, s. 115.

[59] P. Graczyk, Pielewin środkowoeuropejczyk, czyli na pohybel romantyzmowi, „Przegląd Polityczny” 78, 2006, s. 115.

[60] Zob.: Русский рок. Опыт антологии, составитель Я. Федюшин, Москва 2003.

[61] Zob.: С. Волков, История культуры Санкт-Петербурга. С основания до наших дней, Москва 2004, с. 616.

[62] Zob. przebieg tych wydarzeń widzianych oczyma uczestnika: В. Резунков, Шестидесятники. Кари Унксова. И я последний возлагаю камень, «Дело» 12 ноября 2007, №39(487), http://www.idelo.ru/487/17.html. Dostęp: 27.04.2026. Wyżej cytuję niemal cały ten artykuł w biogramie Kari Unksowej. 

[63] „Спецслужбам просто надоело за нами гоняться”. С одним из первых членов рок-клуба, лидером группы «Санкт-Петербург» Владимиром Рекшаном разговаривает Татьяна Брицкая, «Новая газета» 7 марта 2021 г., https://novayagazeta.ru/articles/2021/03/07/spetssluzhbam-prosto-nadoelo-za-nami-goniatsia. Dostęp: 5.05.2021.

[64] Zob.: О. Аксютина, Власть и контркультура в 1980-е–90-е годы. Панк как этика и эстетика противостояния (1) [w:] Культура и власть в условиях коммуникационной революции ХХ века, под ред. К. Аймермахера, Г. Бордюнова и И. Грабовского, Москва 2002.

[65] Zob.: О. Аксютина, Власть и контркультура в 1980-е–90-е годы. Панк как этика и эстетика противостояния (1) [w:] Культура и власть в условиях коммуникационной революции ХХ века, под ред. К. Аймермахера, Г. Бордюнова и И. Грабовского, Москва 2002.

[66] Cyt. za: О. Аксютина, Власть и контркультура в 1980-е–90-е годы. Панк как этика и эстетика противостояния (1) [w:] Культура и власть в условиях коммуникационной революции ХХ века, под ред. К. Аймермахера, Г. Бордюнова и И. Грабовского, Москва 2002, с. 316.

[67] Cyt. za: О. Аксютина, Власть и контркультура в 1980-е–90-е годы. Панк как этика и эстетика противостояния (1) [w:] Культура и власть в условиях коммуникационной революции ХХ века, под ред. К. Аймермахера, Г. Бордюнова и И. Грабовского, Москва 2002, с. 316.

[68] Cyt. za: О. Аксютина, Власть и контркультура в 1980-е–90-е годы. Панк как этика и эстетика противостояния (1) [w:] Культура и власть в условиях коммуникационной революции ХХ века, под ред. К. Аймермахера, Г. Бордюнова и И. Грабовского, Москва 2002, с. 317.

[69] Л. Малюкова, Женские банды и «Юго-запад» — по ту сторону баррикад, «Новая газета» 22 августа 2021, https://novayagazeta.ru/articles/2021/08/22/zhenskie-bandy-i-iugo-zapad-po-tu-storonu-barrikad. Dostęp: 22.04.2026.

[70] С. Зонтаг, Любить Достоевского, http://loveread.ec/read_book.php?id=39513&p=1. Dostęp: 30.05.2021.

[71] Е. Бунимович, „Я вымираю, все меньше меня остается…”, „Новая газета” 2 августа 2021 г., №84,https://novayagazeta.ru/articles/2021/07/30/ia-vymiraiu-vse-menshe-menia-ostaetsia. Dostęp: 05.05.2026.

[72] М. Золотоносов, Шестидесятники. Александр Кондратов. Дебош средствами антиписьма, „Дело” 28 августа 2006, №29(430), http://www.idelo.ru/430/18.html. Dostęp: 6.05.2026.

[73] И. Бродский, Полное собрание сочинений, https://iosif-brodskiy.ru/stikhotvoreniia-i-poemy/piatctca-mattei.html. Dostęp: 7.09.2025.

[74] Jest to anonimowa notka zamieszczona na stronie domu aukcyjnego „Литфонд”, https://www.litfund.ru/auction/208/364/. Dostęp: 7.09.2025.

[75] Русские, отв. редакторы В. Александров, И. Власова, Н. Полищук, Москва 2005.

[76] Cyt. za: Е. Скарлыгина, Русская литература ХХ века: на родине и в эмиграции, Москва-Санкт-Петербург 2012, c. 176.

[77] Новый Архипелаг, или Конец эмигрантской литературы. Интервью Марины Адамович с Александром Генисом, „Континент” №102, 1999,

https://magazines.gorky.media/continent/1999/102/novyj-arhipelag-ili-konecz-emigrantskoj-literatury.html. Dostęp: 1.06.2021.

[78] Новый Архипелаг, или Конец эмигрантской литературы. Интервью Марины Адамович с Александром Генисом, „Континент” №102, 1999,

https://magazines.gorky.media/continent/1999/102/novyj-arhipelag-ili-konecz-emigrantskoj-literatury.html. Dostęp: 1.06.2021.

[79] Новый Архипелаг, или Конец эмигрантской литературы. Интервью Марины Адамович с Александром Генисом, „Континент” №102, 1999,

https://magazines.gorky.media/continent/1999/102/novyj-arhipelag-ili-konecz-emigrantskoj-literatury.html. Dostęp: 1.06.2021.

[80] A. Kaczorowski, To ja, Ediczka, Limonow, Eduard, „Gazeta Wyborcza”, 25.04.2005, https://wyborcza.pl/7,75517,2674256.html. Dostęp: 31.12.2025. 

[81] P. Graczyk, Pielewin środkowoeuropejczyk, czyli na pohybel romantyzmowi, „Przegląd Polityczny” 78, 2006, s. 116.

[82] Имперский синдром. Михаил Шемякин. Петербургская элита превратилась в „улиту”…, беседовал Д. Коцюбинский, „Дело” 24 апреля 2006, №15(416).

[83] Имперский синдром. Михаил Шемякин. Петербургская элита превратилась в "улиту"…, беседовал Д. Коцюбинский, „Дело” 24 апреля 2006, №15(416).

[84] М. Золотоносов, Шестидесятники. Юрий Мамлеев. Черный шестидесятник, „Дело” 14 мая 2007, №16(463). 

[85] М. Золотоносов, Шестидесятники. Юрий Мамлеев. Черный шестидесятник, „Дело” 14 мая 2007, №16(463). 

[86] М. Золотоносов, Шестидесятники. Юрий Мамлеев. Черный шестидесятник, „Дело” 14 мая 2007, №16(463). 

[87] М. Золотоносов, Шестидесятники. Юрий Мамлеев. Черный шестидесятник, „Дело” 14 мая 2007, №16(463). 

[88] Г. Петрик, Призраки московской богемы. Воспоминания Игоря Дудинского, Радио Свобода, 2 июля 2021, https://www.svoboda.org/a/prizraki-moskovskoy-bogemy-vospominaniya-igorya-dudinskogo/31343195.html. Dostęp: 1.01.2026.

[89] To kolejny przypadek, kiedy nazwisko pisarza rosyjskiego funkcjonuje na dziwnych dla mnie zasadach w języku polskim. Dla mnie Пьецух, to Pjecuch, ale oportunistycznie dołączam do zapisu obecnego w przekładach. Zob. np. Pieśni Słowian wschodnich. Antologia nowej prozy rosyjskiej, Izabelin 1995. 

[90] Е. Травина, Год Аксенова, „Дело” 17 января 2005, №(355).

[91] А. Генис, Правда дурака. Андрей Синявский [w:] tenże, Иван Петрович умер, Москва 1999, с. 35.

[92] М. Золотоносов, Шестидесятники. Синявский и Даниэль. Пара гнедых, запряженных с зарею, „Дело” 15 мая 2006, №16(417). 

[93] Сytuję tu wydaną w drugim obiegu Niezależną Encyklopedią Powszechną, wyd. „Słowo”, Warszawa 1986, t. 1.

[94] Niezależna Encyklopedia Powszechna, wyd. „Słowo”, Warszawa 1986, t. 1. Zob. też mój esej poświęcony temu pisarzowi: Samotność intelektualisty. Andriej Siniawski, „Odra” 1998, nr 1.

[95] A. Papieska, A. S. Kowalczyk, Portret potrójny [w:] Jerzy Giedroyc, August Zamoyski, Hélène

 Zamoyska, Listy 1956-1970, seria: Jerzy Giedroyc i…, Wydawnictwo Uniwersytetu Łódzkiego, 2024, s. 21. 

[96] Д. Травин, Шестидесятники. Александр Зиновьев. Сам себе Сталин, „Дело” 15 мая 2006, №16(417).

[97] Д. Травин, Шестидесятники. Александр Зиновьев. Сам себе Сталин, „Дело” 15 мая 2006, №16(417).

[98] Д. Травин, Шестидесятники. Александр Зиновьев. Сам себе Сталин, „Дело” 15 мая 2006, №16(417).

[99] Д. Травин, Шестидесятники. Александр Зиновьев. Сам себе Сталин, „Дело” 15 мая 2006, №16(417).

[100] Александр Зиновьев: Моя жизнь как эксперимент. Беседовал Юрий Данилин, „Литературная газета” 16 декабря 1992, № 51, с. 16.

[101] А. Зиновьев, О яичной скорлупе и обреченности Запада, ВикиЧтение, https://pub.wikireading.ru/94400. Dostęp: 5.01.2026.

[102] Аннотация, Лабиринт, https://www.labirint.ru/books/959125/. Dostęp: 7.01.2026.

[103] С. Лурье, Оправдание Карнавалова, „Дело” 16 сентября 2002, №(246).

[104] М. Винокур, Снег, „Зеркало”. Литературно-художественный журнал, 11 апреля 2011, https://zerkalo-litart.com/?p=2963. Dostęp: 19.10.2025.

[105] Е. Лобков, Памяти Моисея Винокура, „Зеркало”. Литературно-художественный журнал, 16 марта 2011, https://zerkalo-litart.com/?p=1311. Dostęp: 19.10.2025.

[106] R. G. Pichoja, Historia władzy w Związku Radzieckim 1945-1991, tłum. M. Głuszkowski, P. Zemszał,  Warszawa 2011, s. 721. Pisała o nim również m.in. Anna Raźny: Zwycięstwo niepokornego. Twórczość Władimira Bukowskiego [w:] Dać świadectwo prawdzie. Portrety współczesnych pisarzy rosyjskich, pod red. L. Suchanka, Kraków 1996.

[107] Zob.: Н. Ковтун, И. Круглова, Современные искусство и литература. Конспект лекций, Красноярск 2008.

[108] Н. Ковтун, И. Круглова, Современные искусство и литература. Конспект лекций, Красноярск 2008, c. 115.

[109] Iz istorii obszczestwienno-litieraturnoj bor’by 60-ch godow, „Oktiabr’” 1990, nr 9, s. 204.

[110] A. Cwietkow, Po etu storonu Sołżenicyna [w:] The Third Wave: Russian Literature in Emigration, red. O. Matich i M. Heim, Ann Arbor 1984, s. 254.

[111] Cyt. wg: A. Drawicz, Spór o Rosję, Londyn 1988, s. 19. 

[112] Zob.: T. Klimowicz, Posłowie [w:] W. Szałamow, Opowiadania kołymskie, tłum. J. Baczyński, Wrocław 1999.

[113] G. Fiedotow, Rosja a wolność, tłum. K. Krzyżewska, „Znak” 1990, nr 2-3, s. 94.

[114] М. Золотоносов, Шестидесятники. Александр Солженицын. Литература усиленного режима, „Дело” 6 марта 2006, №8(409).

[115] Константин  К. Кузьминский как  монументальная  Константа  Русского  поэтического Авангарда, беседoвaл Денис Иоффе, http://www.netslova.ru/ioffe/kuzm.html. Dostęp: 24 czerwca 2021 r.

[116] Aleksandr Gienis: „Когда Бродский после очередного инфаркта пытался перейти на сигареты полегче, Довлатов принес ему пачку «Парламента». Вредных смол в них было меньше одного миллиграмма, о чем и было написано на пачке: «Less than one». Именно так называлось знаменитое английское эссе Бродского, титулу которого в русском переводе не нашлось достойного эквивалента”. А. Генис, Бродский и Довлатов. Классики русской Америки, „Новая газета” 2015, №90, https://novayagazeta.ru/articles/2015/08/21/65313-brodskiy-i-dovlatov. Dostęp: 14.03.2021.

[117] Na podstawie: Хронология жизни и творчества И. А. Бродского. Составлена В. П. Полухиной при участии Л. В. Лосева [w:] Л. Лосев, Иосиф Бродский, Москва 2006.

[118] Na podstawie: Хронология жизни и творчества И. А. Бродского. Составлена В. П. Полухиной при участии Л. В. Лосева [w:] Л. Лосев, Иосиф Бродский, Москва 2006.

[119] Na podstawie: Хронология жизни и творчества И. А. Бродского. Составлена В. П. Полухиной при участии Л. В. Лосева [w:] Л. Лосев, Иосиф Бродский, Москва 2006.

[120] Na podstawie: Хронология жизни и творчества И. А. Бродского. Составлена В. П. Полухиной при участии Л. В. Лосева [w:] Л. Лосев, Иосиф Бродский, Москва 2006.

[121] Na podstawie: Хронология жизни и творчества И. А. Бродского. Составлена В. П. Полухиной при участии Л. В. Лосева [w:] Л. Лосев, Иосиф Бродский, Москва 2006.

[122] Na podstawie: Хронология жизни и творчества И. А. Бродского. Составлена В. П. Полухиной при участии Л. В. Лосева [w:] Л. Лосев, Иосиф Бродский, Москва 2006.

[123] Na podstawie: Хронология жизни и творчества И. А. Бродского. Составлена В. П. Полухиной при участии Л. В. Лосева [w:] Л. Лосев, Иосиф Бродский, Москва 2006.

[124] Na podstawie: Хронология жизни и творчества И. А. Бродского. Составлена В. П. Полухиной при участии Л. В. Лосева [w:] Л. Лосев, Иосиф Бродский, Москва 2006.

[125] Na podstawie: Хронология жизни и творчества И. А. Бродского. Составлена В. П. Полухиной при участии Л. В. Лосева [w:] Л. Лосев, Иосиф Бродский, Москва 2006.

[126] Na podstawie: Хронология жизни и творчества И. А. Бродского. Составлена В. П. Полухиной при участии Л. В. Лосева [w:] Л. Лосев, Иосиф Бродский, Москва 2006.

[127] Na podstawie: Хронология жизни и творчества И. А. Бродского. Составлена В. П. Полухиной при участии Л. В. Лосева [w:] Л. Лосев, Иосиф Бродский, Москва 2006.

[128] Na podstawie: Хронология жизни и творчества И. А. Бродского. Составлена В. П. Полухиной при участии Л. В. Лосева [w:] Л. Лосев, Иосиф Бродский, Москва 2006.

[129] Na podstawie: Хронология жизни и творчества И. А. Бродского. Составлена В. П. Полухиной при участии Л. В. Лосева [w:] Л. Лосев, Иосиф Бродский, Москва 2006.

[130] Na podstawie: Хронология жизни и творчества И. А. Бродского. Составлена В. П. Полухиной при участии Л. В. Лосева [w:] Л. Лосев, Иосиф Бродский, Москва 2006.

[131] Na podstawie: Хронология жизни и творчества И. А. Бродского. Составлена В. П. Полухиной при участии Л. В. Лосева [w:] Л. Лосев, Иосиф Бродский, Москва 2006.

[132] Na podstawie: Хронология жизни и творчества И. А. Бродского. Составлена В. П. Полухиной при участии Л. В. Лосева [w:] Л. Лосев, Иосиф Бродский, Москва 2006.

[133] Na podstawie: Хронология жизни и творчества И. А. Бродского. Составлена В. П. Полухиной при участии Л. В. Лосева [w:] Л. Лосев, Иосиф Бродский, Москва 2006.

[134] Na podstawie: Хронология жизни и творчества И. А. Бродского. Составлена В. П. Полухиной при участии Л. В. Лосева [w:] Л. Лосев, Иосиф Бродский, Москва 2006.

[135] Na podstawie: Хронология жизни и творчества И. А. Бродского. Составлена В. П. Полухиной при участии Л. В. Лосева [w:] Л. Лосев, Иосиф Бродский, Москва 2006.

[136] Na podstawie: Хронология жизни и творчества И. А. Бродского. Составлена В. П. Полухиной при участии Л. В. Лосева [w:] Л. Лосев, Иосиф Бродский, Москва 2006.

[137] Na podstawie: Хронология жизни и творчества И. А. Бродского. Составлена В. П. Полухиной при участии Л. В. Лосева [w:] Л. Лосев, Иосиф Бродский, Москва 2006.

[138] Na podstawie: Хронология жизни и творчества И. А. Бродского. Составлена В. П. Полухиной при участии Л. В. Лосева [w:] Л. Лосев, Иосиф Бродский, Москва 2006.

[139] Д. М. Бетеа [David M. Bethea] Мандельштам, Пастернак, Бродский: Иудаизм, Христианнство и сщзидание модернистской поэтики [w:] Русская литература ХХ века. Исследования американских ученых, редакторы Б. Аверин, Э. Нитраур, Санкт-Петербург 1993.

[140] Л. Лосев, Иосиф Бродский, Москва 2006.

[141] С. Лурье, Правда отчаяния, „Нева” 1996, № 3, с.186-192.   

[142] С. Лурье, Правда отчаяния, „Нева” 1996, № 3, с.186-192.   

[143] С. Лурье, Правда отчаяния, „Нева” 1996, № 3, с.186-192.   

[144] J. Czeczott, Petersburg. Miasto snu, Wołowiec 2017, s. 10.

[145] S. Miedwiediew, Powrót rosyjskiego Lewiatana, tłum. H. Pustuła-Lewicka, Wołowiec 2020, s. 269.

[146] Л. Рубинштейн, Целомудрие хрупкое и нецензурное, „Новая газета” 21 марта 2022, https://novayagazeta.ru/articles/2022/03/21/tselomudrie-khrupkoe-i-ne-tsenzurnoe. Dostęp: 22.03.2022.

[147] Юз Алешковский, LibreBook, https://1.librebook.me/list/person/iuz_aleshkovskii. Dostęp: 14.01.2026.

[148] Е. Лесин, Превратнодушная идеология „либеде”, „Независимая газета” 01.10.2009, https://www.ng.ru/ng_exlibris/2009-10-01/1_ideology.html. Dostęp: 21.01.2026. 

[149] Na podstawie: Хронология жизни и творчества И. А. Бродского. Составлена В. П. Полухиной при участии Л. В. Лосева [w:] Л. Лосев, Иосиф Бродский, Москва 2006.

[150] С. Лурье, Горе уму, „Дело” 3 сентября 2007, №30(477).

[151] Саша Соколов – биография, Bookinistic, https://bookinistic.narod.ru/soviet_biography/s/sokolov_s.htm. Dostęp: 15.01.2026.

[152] Соколов, Александр Всеволодович, RuData.ru, https://rudata.ru/wiki/Соколов%2C_Александр_Всеволодович. Dostęp: 15.01.2026. 

[153] Г. Дашевский, Учебник тревоги, „Коммерсантъ”, 22.06.2007, https://www.kommersant.ru/doc/775778. Dostęp: 15.01.2026. 

[154] А. Генис, Иван Петорвич умер. Пролог [w:] tenże, Иван Петрович умер, Москва 1999, с. 23.